یک روز آموزگار از دانش آموزانی که در کلاس بودند پرسید آیا می توانید راهی غیر تکراری برای ابراز عشق ، بیان کنید؟ برخی از دانش آموزان گفتند با بخشیدن عشقشان را معنا می کنند.. برخی «دادن گل و هدیه» و «حرف های دلنشین » را راه بیان عشق عنوان کردند. شماری دیگر هم گفتند «با هم بودن در تحمل رنجها و لذت بردن از خوشبختی» را راه بیان عشق می داننددر آن بین ، پسری برخاست  .

اعتماد به نفس و عزت نفس

آیا تاکنون بر روی صفات مثبت یا منفی تان تمرکز کرده اید نهایتاً توانایی دیدن و تمرکز بر نکات مثبت زمانی که قادر به پذیرش نکات منفی آن هم باشید پایه و اساس بهبود عزت نفستان خواهد بود.

اعتماد به نفس و عزت نفس مستقیماً تحت تاثیر همدیگر هستند یعنی هر چه ما احساس بهتری داشته باشیم ( عزت نفس ) اعتماد بیشتری به خود خواهیم داشت. (اطمینان)

عزت نفس پایه و اساس اعتماد به نفس ( اطمینان) است عزت نفس بر پایه نحوه تعریف خودتان از تجربیات گذشته است یکی از رهایی بخش ترین اقداماتی که می توانیم انجام دهیم جدایی از تصویرهای شخصی است که از خود در ذهن داریم . ما در یک فرایند مداوم و  دائم قرار داریم ، روز به روز بر تجربیات ما اضافه می شود ، یاد می گیریم رشد می کنیم . اما تصاویر شخصی منفي ما را در زندگی محدود می کند . یک راه ساده برای تغییر تصویر ذهنی تان اثبات است . ( بروز حالتی مثبت که در ارتباط با خود روی ان تمرکز کنیم و ابزاری به حساب می اید که عامل ساخت و شکل دهی به عزت نفسمان است) مثلاً جمله "من رها و آزادم " را در نظر بگیرید.بات تمرکز روی این جمله  ذهنیت محدودیت هایمان برطرف می شود و باوری نو پایه ریزی می شود . یعنی این اعتقاد راسخ و استوار که هیچ محدودیتی نداریم .

این راهکار باعث می شود دیدی تازه به خود داشته باشیم این را روی کاغذ بنویسیم و به دیوار بچسبانیم یا همیشه همراه خود داشته باشیم.عزت نفس پائین بدون شک نتیجه برنامه منفی طولانی مدتی است که بهبود آن نیز مدتی به طول خواهد انجامید.

 تكنيك هايي كه به مرورزمان به شما کمک می کند گام به گام اعتماد به نفس خود را تقویت کنید:

A      امروزاولین روز است. از اشتباهات گذشته پند بگیرید اما خود را سرزنش نکنید ، هر روز را روز نخست فرض کنید و دوباره شروع کنید .

 هر کجا هستید نقطه آغاز هست.  – آنتونی رابینز-

A      به صحبت های بدن خویش گوش فرا دهید ، چنانچه سرتان پائین و شا نه هایتان خميده است احساس خوبي نخواهيد داشت اگرسرتان رابالاوشانه هايتان را عقب بگیرید ، احساس شادی خواهید کرد و تنفس شما از قسمت فوقانی سینه به قسمت دیافراگمی تبدیل می شود که منجر به آرامش ونشاط شما خواهدشد.

A      ظاهری آراسته و مرتب داشته باشید ، بهداشت فردی را رعایت کنید

A      جلو آینه با خود خودگوئی های مثبت داشته باشید صحبت کردن با اعتماد به نفس را تمرین کنید.

A      با افراد پر انرژی ارتباط برقرار کنید ، افرادی که با بودن در کنار آنها احساس ارزشمندی در شما تقویت شود.

A      با خود مهربان باشید . نباید فراموش کرد در بدترین لحظات هم شما انسانی ارزشمند ، ممتاز ، شگفت انگیز ، دارای استعدادها و مهارت هایس خاصید و شایسته پاداش .

A      از کمک خواستن از دیگران نهراسید.

A      احساسات خود را بیان کنید، اما در بیان ان حرف های کلیشه ای و کهنه ای نزنیم ، به جای اینکه صرفاً بگویید " خوبم" احساسات واقعی را صادقانه بیان کنیم.

A      در سختی ها به خداوند توکل کنید.

الا بذکر الله تطمئن القلوب

A      امید به خداوند راهمیشه در دل خود زنده نگهدارید

انه لايیاس من روح الله الا القوم الکافرون.

نا امید از رحمت خدا نمی شود مگر کسی که کافر است.

A      لیستی از تحقیر ها و تلقینات منفی ( از قبیل کند بودن ذهن ، عدم لیاقت ) را پیش خود مجسم کنید. چشمانتان را ببندید و در عالم خیال آنها را مثل توده بزرگی ببینید و مجسم کنید که آنها را از سر خود بیرون می کنید و آنها را به سمت خورشید هدایت می کنید و می سوزانید ، نور خورشید بیشتر می شود و از انرژی آن موجودات ذره بینی رشد ، درختان رشد می کنند و از اینکه می بینید این افکار را بیرون ریخته اید و باعث رشد موجودات و گیاهان شده اید لذت می برید و سپس با شادمانی چشمان خود را باز کنید.

A      بدانید که انسان ارزشمند است نه به دلیل مقام و مال و ثروت بلکه به این دلیل که می تواند انسان باشد ، جانشین خداوند در روی زمین ، وقتی خداوند انسان را آفرید به خود گفت :فتبارك الله احسن الخالقين شیطان از آن جهت ازبهشت رانده شد که بربهترين  آفریده خداوند یعنی انسان سجده نکرد.

 

بیائید بیدار شویم و خواب زده ها را نیز بیدار کنیم.

زندگی دیگر تکرار نمی شود ، بیائیم آن را با دوستی ترمیم و با عشق رنگ آمیزی کنیم و این فرصت شور انگیز را صرف رویش  مهرومحبت کنیم .

ما آمده ایم تا ببخشم.

آمده ایم تا سفره ها يمان را با نان و عشق و امید بیاراییم.

 

آمده ایم تا قسمت کنیم مهربانی را با همسایه مان.

آمده ایم تا راستی را پیشه کنیم و رها شویم.

بیائیم با آب و خاک هم پیوند باشیم و با ماه و ستاره و خورشید خویشاوند یگانه باشیم با دل ها و بیگانه با ترس.

مهربانی را جمع کنیم ، کینه ها را از دل تفریق و دوستی را با عشق ضرب کنیم و نهال سبز همزباني وهمدلي را بپرورانیم.

بیاییم پرواز را بیاموزیم و دلها را تسخیر کنیم با صفا وصميميت با صبوري وصلابت وباصداقت وصراحت 0

 

تهیه و تنظیم:  خ  احمدی

             

چه چیز از ما یک معلم خوب می‌سازد؟

 

معلمان خوب:

• هدف دارند

• منتظر موفقیت همه دانش آموزان هستند

• تحمل ابهام را دارند

• برای ارضای نیازهای بچه‌ها تمایل به تغییر و هماهنگی دارند

• از ندانستن ناراحت نمی شوند

• به کارشان فکر می‌کنند

• از مدلهای مختلف یاد می‌گیرند

• از کار و شاگردانشان لذت می‌برند

معلمان خوب هدف دارند

شما نمی توانید به معنای کلی خوب باشید، بلکه باید در چیزی یا کاری خوب باشید. به عنوان معلم معنایش این است که بدانید دانش آموزانتان چه انتظاری دارند، و برای رسیدن به این انتظارات برنامه ریزی کنید، شما هم درباره آنچه در کلاستان رخ می‌دهد، بر پایه اهدافی که می‌خواهید به آنها برسید، انتظاراتی دارید. اگر می‌خواهید بچه‌ها را برای اشتغال آماده کنید، از آنها وقت شناسی و توجه خوب انتظار دارید. اگر در یک کلاس کنکور تدریس می‌کنید، به توضیح شکل تست و کمک به بهبود مهارتهای امتحان دادن بچه‌ها وقت می‌گذرانید و اگر می‌خواهید شاگردانتان در خواندن کتاب بهتر و جدی تر بشوند باید در کلاس وقتی برای خواندن و منابع و کتابهای لازم اختصاص بدهید.

 

معلمان خوب منتظر موفقیت همه دانش آموزان هستند

این پارادوکس بزرگ تدریس است. اگر ما خودارزیابی مان را کاملاً بر پایه موفقیت شاگردانمان قرار بدهیم، حتماً ناامید خواهیم شد. در همه سطوح، به خصوص در آموزش بزرگسالان، فاکتورهای زیادی در زندگی دانش آموزان وجود دارد که نمی گذارد معلم موفقیت همه را تضمین کند. در عین حال، اگر ما با دیدگاهی جبری، دانش آموزانمان را به رفتار "دست من که نیست" واگذار کنیم، بچه‌ها بی تعهدی ما را حس می‌کنند و ناامید می‌شوند. ولی ما می‌توانیم با یک سوال ساده محیط شادی را درست کنیم: آیا من همه کارهایی را که می‌توانستم در این کلاس، در این زمان، برای رسیدن به نیازهای همه بچه ها، برای رسیدن به همه موفقیت ممکن انجام بدهم، انجام داده ام؟ تا وقتی می‌توانید بگویید "بله" ، شما محیط موفقیت را فراهم کرده اید.

 

معلمان خوب می‌توانند با ابهام کنار بیایند

یکی از بزرگترین چالش های تدریس از نبود بازخورد آنی و دقیق سرچشمه می‌گیرد. دانش آموزی که امروز در حال سر تکان دادن و زیرلب زمزمه کردن درس جبر از کلاس می‌رود، ممکن است فردا بگوید که موفقیت عالی ای در ریاضی به دست آورده و از درس دیروزتان تشکر کند. راهی برای پیش بینی دقیق نتایج بلند مدت کارمان وجود ندارد. اما گر ما در انتخاب استراتژی و محتوا هدف داشته باشد، و سعی در موفقیت همه دانش آموزان بکنیم کمتر دچار غافلگیری خواهیم شد و به جای آن، روی چیزهایی که می‌توانیم کنترل کنیم تمرکز خواهیم کرد و اعتماد خواهیم داشت که آمادگی با فکر و تأمل احتمالاً نتایج خوبی خواهد داشت نه نتایج بد.

 

معلمان خوب برای رسیدن به نیازهای بچه‌ها تغییر می‌کنند و منطبق می‌شوند

آیا واقعاً می‌توانیم ادعا کنیم در کلاس جغرافی درس داده ایم، در حالیکه هیچ کس مفاهیم تدریس ما را نفهمیده است؟ اگر هیچ کدام از دانش آموزانمان بیرون از کلاس کتاب به دست نگیرد، آیا ما واقعاً به آنها خواننده خوب بودن را آموخته ایم؟ ما اغلب به این جنبه‌ها فکر نمی کنیم اما آنها در قلب تدریس مؤثر جا دارند. یک طرح درس عالی و یک درس عالی دو موضوع کلاً متفاوت هستند؛ وقتی یکی از آنها در پی دیگری اتفاق می‌افتد خیلی خوب است، اما همه می‌دانیم که این اتفاق هر روزی نیست. ما به بچه‌ها درس می‌دهیم که یاد بگیرند و وقتی یاد نمی گیرند، باید استراتژی های تازه ایجاد کنیم، به راه های تازه فکر کنیم، و کلاً هر کاری که بتوانیم برای زنده کردن فرآیند یادگیری انجام دهیم. داشتن متدولوژی خوب، عالی است اما بهتر است بچه هایی داشته باشیم که در یادگیری خوب، شرکت می‌کنند.

 

معلمان خوب متفکر هستند

این ویژگی شاید تنها خصوصیت مطمئن و مطلق تمام معلم های خوب است چون که بدون آن هیچ کدام از ویژگی هایی که گفتیم به رشد و بلوغ نمی رسد. معلم های خوب به طور عادی به کلاس شان، دانش آموزانشان، روش هایشان و محتوای تدریسشان فکر می‌کنند. آنها مقایسه می‌کنند و در تضاد بررسی می‌کنند، تمایزها و تشابه‌ها را ترمیم می‌کنند، دوره می‌کنند، حذف می‌کنند و ذخیره می‌کنند. عدم موفقیت در مشاهده آنچه در کلاس رخ می‌دهد ما را از تدریس و فرآیند یادگیری جدا می‌کند و اگر خودمان جدا باشیم، چطور می‌توانیم ارتباط پدید بیاوریم؟

 

معلمان خوب از ندانستن ناراحت نمی شوند

اگر ما صادقانه و متفکرانه به آنچه در کلاس روی می‌دهد فکر کنیم، اغلب مشکلات و معماهایی را خواهیم یافت که نمی توانیم فوراً آنها را حل کنیم، سوالاتی که نمی توانیم پاسخ بدهیم. راینرماریاریکله در نامه هایش به یک شاعر جوان چنین نوشته است: "بکوش تا خود سوالات را دوست بداری چنانکه گویی آنها اتاقهایی با در بسته هستند یا کتابهایی که به زبانی بسیار غریبه نوشته شده اند. اکنون با سوالات بزی. شاید پس از این، روزی در آینده دور، اندک اندک و بدون توجه، بتوانی راهت را به سوی پاسخ زندگی کنی. " (1986 - صفحه 34 و 35) به همین ترتیب تدریس ما در صورتی سودمند است که بتوانیم اندکی با یک سوال زندگی کنیم، بیندیشیم و مشاهده کنیم و بگذاریم پاسخ سوال در جواب وضعیت خاصی که در آن هستیم، خود رشد می‌کند.

 

معلمان خوب الگوهای شخصیتی خوب دارند

دوباره به سه معلم خوبتان فکر کنید. چطور نحوه تدریس خود شما، خودآگاه یا ناخود آگاه، توسط اعمال و رفتار آنها شکل گرفته است؟ به بدترین معلمی که داشتید فکر کنید. از چه چیزهایی مطلقاً پرهیز می‌کنید چون به یاد می‌آورید که چه اثر تخریب کننده ای بر شما و هم شاگردی هایتان داشته اند؟ ما تدریس را به تدریج یاد می‌گیریم و ایده‌ها و رفتارها را به آرامی از بسیاری از منابع جذب می‌کنیم. تا به حال چند فیلم دیده اید که شخصیت معلم در آنها حضور داشته است، و چطور این فیلم‌ها به شما الگو داده اند؟ ما همیشه از تأثیرات خوب و بد روی تدریسمان آگاه نیستیم. با اندیشیدن به الگوهای تدریس و نحوه گرفتنشان بهتر می‌توانیم با چالش های جدید تطبیق و تغییر کنیم.

 

معلمان خوب از کارشان و دانش آموزانشان لذت می‌برند

این نکته بدیهی به نظر می‌رسد، اما به همین سادگی هم فراموش می‌شود. معلمانی که از کار و بچه‌ها لذت می‌برند با انگیزه اند، انرژی دارند و خلاق هستند. در نقطه مقابل لذت، بی حوصلگی است؛ وضعیتی که هیچ کس در آن جرقه ای از علاقه نمی یابد. توجه داشته باشید که لذت بردن از کار و لذت بردن از دانش آموزان دو چیز جداگانه است. تمرکز زیاد بر روی محتوا ممکن است به بچه‌ها حس بی ارتباطی، سوء تفاهیم یا جاماندگی بدهد. توجه بیش از حد روی دانش آموزان، بدون توجه به محتوا، باعث می‌شود دانش آموزان حس خوب و مفهوم شدن داشته باشند اما ممکن است کمکی به آنها در کسب اهداف آموزشی با سرعت مناسب نکند. به دست آوردن تعادل بین این دو نقطه حدی به زمان و توجه نیاز دارد و باید با دقت مشاده کنید با دقت ارزیابی کنید و روی یافته هایتان کار کنید. میل دارم با شعری از لائوتسه، حکیم چینی و صاحب کتاب تائوته چینگ نتیجه گیری کنم. من در تمام این سالها نسخه ای از آن را همراه خودم داشته ام و پیام آن را هم مفید و هم چالش برانگیز یافته ام. این شعر به ما یادآوری می‌کند که تدریس خوب وضعیتی ثابت و ایستا نیست بلکه فرآیندی دائمی است. ما هر روز برای معلم بهتر شدن فرصت داریم و معلم خوب آن کسی است که فرصت‌ها را از دست نداده است.

 

   من تنها سه چیز برای یاد دادن دارم

   سادگی ، صبر، رحم

   با سادگی در اعمال و افکار

   تو به سرچشمه بودن بر می‌گردی

  با صبوری با دوست و دشمن

   تو با بودن همه چیز هماهنگ می‌شوی

   و با رحیم بودن نسبت به خودت

   با هر آن چیز در جهان ، آشتی می‌کنی

 

منبع

مقدمه

نزدیک به یک دهه است که برنامه آموزش مهارتهای زندگی مورد توجه سیاست گذاران و برنامه ریزان آموزش در کشور قرار گرفته است. در برنامه توسعه چهارم (1383) به صراحت بر اهمیت و ضرورت اجرای برنامه های ارتقای توانایی های روانی و اجتماعی مانند آموزش مهارتهای زندگی تاکید شده است. با وجود فعالیتهای روزافزون در این زمینه، متاسفانه اتفاق نظر واحدی از نظر مفاهیم نظری و عملی بین متولیان متعدد برنامه وجود ندارد. آیا تا به حال این جمله را که« دوره و زمونه عوض شده» شنیده اید؟ گاهی این جمله را از افرادی می شنویم که سنی از آنها گذشته است. انگار می خواهند به ما بگویند شرایط زندگی انسان ها تغییر کرده است. آیا چنین است؟ در سه دهه اخیر تغییرات اساسی در کشور ما اتفاق افتاده است. رشد و پیشرفت امکانات فناوری، افزایش جمعیت، مهاجرت، تجربه جنگ، زلزله، فقر و ... از جمله این تغییرات است. در این شرایط افراد به دلیل ناآشنایی با موقعیت های جدید و راهکارهای مقابله با آنها ممکن است در معرض انواع خطرها قرار بگیرند. مطالعات متعدد نشان داده است که این تغییرات، با رشد روز افزون آسیب هایی مانند سوء مصرف مواد مخدر (Drug abuse) خشونت، فحشا، بی بند و باری جنسی و شیوع بیماری ایدز و ... رابطه دارند. در این میان کودکان و نوجوانان در معرض آسیب پذیری بیشتری قرار دارند. همین امر باعث شده است به مباحث سلامت و بهداشت روان (Mental health) در کودکان و نوجوانان توجه روز افزونی شود. برنامه آموزش مهارتهای زندگی برای این منظور طراحی و اجرا می گردد. (رحمت زاده، ص 12، 1386).

به عبارتی در قرن حاضر برای مواجه موثر با چالش ها و بحران های موجود میان پدیده های جهانی شدن و بومی ماندن، بحران جمعیت، دگرگونی های فناوری و شرایط حرفه ای، بستری مناسب تر، کارسازتر و موجه تر از نظام تعلیم و تربیت شناسایی نشده است. نظام تعلیم و تربیت باید از طریق تدارک زمینه های تربیت کامل و آموزش چگونگی رویارویی و نحوه سازگاری با مسائل، شایستگی های لازم برای تامین سعادت و نیک بختی را در کودکان و نوجوانان ایجاد کند. تغییر نگرش نسبت به انسان، مدرسه و تحولات سریع علم فناوری سبب شده است به انسان های متفکر نیاز داشته باشیم که بتواند خود را با تغییرات غیر قابل پیش بینی آینده سازگار کنند. لذا وظایف مدارس در بسیاری از کشورهای جهان تغییر کرده است. نقش کلی و غالب مدارس در تعلیم و تربیت دانش آموزان، آموزش عمومی در دوره های مختلف تحصیلی است. این دانش آموزان بدان علت که مهارت خاصی را در دانش آموزان به وجود نمی آورد آموزش عمومی نامیده می شود. امروزه مدارس موظف به آماده کردن دانش آموزان برای کسب تجربه ها، استفاده از فرصت ها و پذیرش مسئولیت ها در زندگی بزرگسالی اند. در این مسیر در سال 1990 کنفرانس بین المللی «آموزش برای همه» با اهداف تعمیم آموزش ابتدایی، کاهش نرخ بی سوادی و ارتقای آموزش مداوم در تایلند برگزار گردید. در این کنفرانس 155 کشور از جمله ایران، متعهد گردیدند که در جهت تحقق اهداف کنفرانس تا پایان سال 2000 میلادی تلاش های گسترده ای به عمل آورند. یکی از اهداف اصلی این کنفرانس، آموزش در زمینه بهبود کیفیت آموزش بهداشت روان دانش آموزان (مهارتهای زندگی) است. به نظر می رسد به علت پیچیدگی های جامعه امروز با دروس و فعالیت های ارائه شده در دوره های آموزش عمومی کنونی دانش آموزان به اهداف آموزشی، فرهنگی، اجتماعی به طور کامل نمی رسند. آمادگی لازم برای تمرین مسئولیت ها و تجارب زندگی بزرگسالی را کسب نمی کنند و به سطح مناسبی از بهداشت روان نیز دست نمی آیند. (نیک پور، 1383، ص 6و 5). مقاله حاضر به تشریح این مساله (مهارتهای زندگی) می پردازد.

اهمیت و ضرورت مهارتهای زندگی

مجید امسال سال سوم دبیرستان است. شاگرد خوبی است. نسبتاً درسخوان. علاقمند به کارهای فنی است. بچه های محل به او مهندس می گویند. سال بعد سال پیش دانشگاهی است و قبولی در کنکور دانشگاه را چندان امید ندارد. دلش می خواهد که یک مغازه مکانیکی داشته باشد، اما جواب پدر و مادرش را چه بدهد، آنها می خواهند تا پسرشان دانشگاه برو.د، بارها و بارها به این مسئله فکر کرد. اما چه سود که نتیجه نگرفت کار در مغازه یا درس خواندن در دانشگاه!

تا جایی که یاد دارم زهره خانم دختر خجالتی و حرف گوش کن است و معمولاً از حق خودش می گذرد و بسیار مهربان است. و دلش نمی خواهد کسی کوچکترین دلخوری از او داشته باشد بنابراین زود کوتاه می آید. کینه ای نیست. گاهی دلش می خواهد فریاد بزند و بگوید: «آخه من هم هستم و دوست دارم این کار را نکنم، یا با نظر تو مخالفم، باید این مشکل را این طور حل کرد.»

هر یک از موارد فوق نمونه های واقعی و عینی از آنچه است که هر نوجوانی ممکن است با آن روبرو شود. مقابله موثر و مفید با هر یک از آنها مستلزم برخورداری از توانایی های ذهنی و عقلی مناسب، دانش و اطلاعات و انگیزه کافی و مهارت خاص است. راستی اگر شما به جای آنها بودید چه می کردید؟ متاسفانه هیچ پاسخ درست یا غلطی وجود ندارد هر انتخابی نتایج و پیامدهای خاص خود را خواهد داشت ولی در حال حاضر بررسی رویارویی با چنین مواردی یک راه موثر شناخته شده است و آن آموختن مهارتهای زندگی است. (طارمیان ص21، 1378) . در راستای دستیابی به شیوه های آموزش پیشگیری از آسیب های اجتماعی در بین کودکان و نوجوانان ضرورت دارد به آموزش مهارتهای زندگی در مورد کودکان و نوجوانان بپردازیم. امروزه با توجه به شرایط زندگی شهری و صنعتی شدن و شکل گیری روابط اجتماعی و تقسیم کار پیچیده خانواده ها و جامعه هزینه سنگینی را برای آموزش مستقیم کودکان و نوجوانان صرف می کنند تا آموخته های نسل های گذشته و کنونی را منتقل کنند و آنها را برای زندگی امروز و فردا آماده کنند. این آموزش ها اگر بر مبنای شناخت درست از نیازها و ضرورتها استوار نباشد همه جامعه را با تنگنا و مشکلات مواجه می سازد و همه کودکان و نوجوانان را در کوران آسیب های اجتماعی قرار می دهد. در نتیجه همه کودکان و نوجوانان و هم خانواده ها و هم جامعه از این رهگذر آسیب فراوان می بینند. (سیف الهی، ص 36، 1379). و اما چرا آموزش مهارتهای زندگی ضروری است؟ بدیهی است که نمی توان انتظار داشت که هر کسی در زندگی خود به این مهارتها در شکل مطلوب خود دست خواهد یافت، فقدان این مهارتها باعث می شود که فرد در برابر فشارها دست به رفتارهای غیر موثر و ناسازگارانه بزند. روی آوری به مواد مخدر، سیگار، مشروبات الکلی، رفتارهای خلافکارانه و حتی خودکشی نمونه ای از آنهاست. (طارمیان، ص 22، 1378). بدیهی است که هر چه این آموزش از سنین پایین تر آغاز شود و مناسب با سطح تحول ذهنی و نیازهای مخاطب خود باشد، اثربخشی آن بیشتر و بهتر خواهد بود. آموزش چنین مهارتهایی در کودک و نوجوان احساس کفایت، توانایی، موثر بودن، غلبه کردن و توانایی برنامه ریزی، رفتار هدفمند و متناسب با مشکل را به وجود می آورد. پژوهش های متعدد نشان داده است که مهارتهای زندگی در زمینه های زیر اثر گذاشته است: (همان منبع)

الف: افزایش سلامت روانی و جسمی

1-      تقویت اعتماد به نفس و احترام به خود (خود ارزشمندی)

2-     مجهز نمودن افراد به ابزار و روشی برای مقابله با فشارهای محیطی و روانی

3-     کمک به جوانان در زمینه ارتباطات دوستانه

4-     ارتقای سطح رفتارهای سالم و مفید اجتماعی

ب: پیشگیری از مشکلات روانی و رفتارهای اجتماعی

1-      مصرف سیگار، سوء مصرف مواد مخدر

2-     اضطراب و افسردگی

3-     آزار فیزیکی و جسمی دانش آموزان در محیط مدرسه

4-     تمایلات و افکار خودکشی

5-     افت تحصیلی

لازم به یادآوری است که آموزش بخشی از مهارتهای زندگی باید به صورت آموزش غیر مستقیم و در روند و فرایند فراگیری زندگی صورت گیرد. در این امر مسئولان (از پدر و مادر تا معلمان و مدیران) تا آنجا که می توانند از نصیحت گویی و سخنرانی های انتزاعی، یکسویه و غیر عملی پرهیز نمایند. زیرا این نوع آموزش ها وانتقال آموخته ها و اندوخته ها در بین نوجوانان با جبهه گیری ها و ظاهرسازی ها و مقاومتهای شخصی و روانی مواجه می شوند. بزرگسالان باید بدانند که نونهالان از بدو حیات و ورود به عرصه زندگی با ارتباطات غیرکلامی، ادراکات غریزی و اکتسابی خود و همچنین با مشاهده رفتارهای بزرگترها بسیاری از نکات و رموز زندگی و حقایق را می یابند. بنابراین باید با ایجاد هماهنگی در اندیشه ها، گفتارها، کردارهایمان به نونهالان، شیوه ای منطقی آموزش مهارتهای زندگی و بکارگیری آنها را یاد بدهیم. (سیف الهی، ص 37، 1379) آموزش فعالیت های زندگی از ساده ترین عمل اجتماعی تا پیچیده ترین آنها و از بازی کودکانه گرفته تا آموزش های تخصصی را در برمی گیرد. برخی از این آموزش ها در خانواده صورت می گیرد. برخی دیگر در محله، کوچه و بازار و بالاخره بسیاری از طریق آموزش های کوتاه مدت و بلند مدت امکان پذیر می گردد. (سیف الهی، ص 6، 1378) پرواضح است هر اندازه جامعه در مرحله پیشرفته تری قرار گیرد به همان اندازه آموزش ها تخصصی تر، دقیق تر و عمیق تر می شود. بنابراین نیازمندی به آموزش های رسمی از طریق برنامه ریزی های آموزشی جامع و دقیق تر می گردد. امروزه چنین مسئولیت هایی در جامعه به عهده نهادها و سازمان های آموزشی و پرورشی و فرهنگی نهاده شده است. (همان منبع) از آنجا که جوانان و نوجوانان، اعضای جامعه ای خواهند بود که هم در آن زندگی خواهند کرد و هم از آن بهره خواهند برد، در مرکز ثقل این آموزش ها قرار دارند. بنابراین آگاهی از چنین جریان اجتماعی و برنامه ریزی برای بهینه سازی فرایند مشارکت اجتماعی و آموزش مهارتهای زندگی به نوجوانان و جوانان از مسئولیتهای بسیار حساس جوامع انسانی است که هر جامعه ای با توجه به شرایط و زمینه های تاریخی، اجتماعی، فرهنگی، دینی، سیاسی، اقتصادی این فرایند را به منصه ظهور می رساند. مهارتهای زندگی، مهارتهای شخصی و اجتماعی است که کودکان و نوجوانان باید آنها را یاد بگیرند تا بتوانند در مورد خود، انسان های دیگر و کل اجتماع به طور موثر و شایسته عمل کنند. (نیک پور، 1383). دانش آموزان برای مقابله سازگارانه با استرس ها، موقعیت های مختلف و تعارض های زندگی به کارکردهایی نیاز دارند که آنان را در کسب این توانایی ها تجهیز کنند. این کارکردها بسیار زیر بنایی اند و در فرایند تحول شکل می گیرند. کارکردهایی نظیر شناخت ها، عواطف، رفتارها که در قالب ساختارهایی مثل عزت نفس، خودکار آموزی، حل مساله، مهارتهای اجتماعی تجلی می یابند. (لواسانی، 1383، ص 1). بنابراین کودکان و نوجوانان در حال حاضر نیاز دارند یاد بگیرند که چه می خواهند بگویند، چه می خواهند انجام دهند و در موقع لزوم از چه کسی کمک بگیرند یا چه راههایی برای حل مشکلات خود به کار برند. آنها نیاز دارند اعتماد به نفس و عزت نفس خود را افزایش دهند و نگرش ها، ارزش ها و رفتارهایی را که مسئولیت پذیری و مشارکت آنها را افزایش می دهد کشف کنند و در طول زندگی از آنها استفاده کنند. (نیک پور، ص 6-4، 1383).

تاریخچه

پروفسور ژیلبرت بوتوین (1977) برای نخستین بار برنامه آموزش مهارتهای زندگی را طراحی کرد. هدف اصلی این برنامه پیشگیری از مصرف سیگار توسط نوجوانان بود. در واقع خواستگاه اصلی این برنامه دیدگاه وی نسبت به سبب شناسی مصرف سیگار و مواد مخدر توسط کودکان و نوجوانان بود. مطالعات دیگر او نشان داد که از این برنامه می توان در پیشگیری از مصرف الکل و مواد دیگر، خشونت، بیماری ایدز، ... استفاده کرد. اثر بخشی بالای ارزیابی های بعمل آمده از این برنامه سازمان های بین المللی مانند سازمان بهداشت جهانی (WHO) را مجاب ساخت تا آن را به عنوان برنامه جامع پیشگیری از آسیب های اجتماعی به کشورهای جهان معرفی کند. (رحمت زاده، ص 12، 1386).

مهارتهای زندگی (Life skills) (تعاریف و مبانی نظری)

برای مهارتهای زندگی تعریف های متعددی ارائه شده اند. سازمان بهداشت جهانی مهارتهای زندگی را این گونه نعریف می کند: «مهارتهایی هستند که برای افزایش توانایی روانی و اجتماعی (psycho – social competence) به افراد آموزش داده می شوند و فرد را قادر می سازند که به طور موثر با مقتضیات و چالش هی زندگی روبرو شود.» (نوری، محمد خانی ،1379، ص 20) مهارتهای زندگی به معنای توانایی رفتار سازگارانه و مثبت است آن گونه که ما را قادر به مقابله موثر با الزامات و مقتضایات زندگی روزمره می کند. (طارمیان، ص 22، 1378). آموزش مهارتهای زندگی به معنا و مفهوم جامعه شناختی آن، از یک سو عبارت است از انتقال آموخته ها و اندوخته های فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی جامعه به افراد در تمام گروههای سنی (کودکان، نوجوانان و جوانان، بزرگسالان) به فراخور و شرایط سنی تمام گروهای اجتماعی و فرهنگی، سیاسی و اقتصادی و بر پایه نیازها و ضرورتها و از سوی دیگر، آماده سازی آنها برای انجام کارها و مسئولیتهایی که به عهده آنها واگذار می گردد، می باشد. (سیف الهی، ص 6، 1378).

دیوید سلبی (2000) معتقد است که هدف از آموزش مهارتهای زندگی افزایش توانایی روحی – اجتماعی است، آن مهارتهایی که می تواند افراد را در اداره موثر نیازها، سختی ها و فشارهای زندگی توانا سازد. (ادیب، 1383، ص 13). اهداف اصلی برنامه آموزش مهارتهای زندگی، پیشگیری از آسیب های اجتماعی و ارتقای سطح بهداشت روانی افراد جامعه است.

انواع مهارتهای زندگی

برای یک زندگی سالم و شاد مهارتهای زیادی مورد نیاز هستند. (مانند مهارتهای مراقبت از خود، شغل یابی، مقابله با موقعیت های پر خطر و ...) اما پایه و اساس برنامه آموزش مهارتهای زندگی 10 مهارت اصلی است که عباتنداز: مهارت خودآگاهی، مهارت همدلی، مهارت برقراری روابطه موثر، مهارت برقراری روابط بین فردی، مهارت تصمیم گیری، مهارت حل مساله، مهارتهای تفکر انتقادی؛ مهارت تفکر خلاق، مهارت مقابله با هیجان، مهارت مقابله با استرس (رحمت زاده، 1386، ص 13).

1- توانایی خودآگاهی

یعنی شناخت خود و آگاهی از نقاط قوت و ضعف، خواست ها و ترس ها، رغبت ها، تمایلات خود. این توانایی به ما کمک می کند تصور واقع بینانه ای از خود داشته باشیم وحقوق و مسئولیتهایمان را بهتر بشناسیم.

2- توانایی همدلی

این که فرد بتواند زندگی دیگران را حتی زمانی که در آن شرایط قرار ندارد، درک کند. همدلی به ما کمک می کند تا انسان های دیگر را وقتی با ما متفاوت هستند، بپذیریم و به آنها احترام بگذاریم. کسانی که همدلی بیشتر دارند به دیگران علاقمندند، افراد مختلف را تحمل می کنند و دوست داشتنی ترند. این مهارت، روابط اجتماعی را بهبود می بخشد.

3- توانایی ارتباط

ما بخش اعظم هر روز را به ارتباط برقرار کردن با دیگران می گذرانیم و هر چه بیشتر بتوانیم نیازهای خود را بیان کرده، نیازهای دیگران را درک کنیم، از بهداشت روانی بهتری برخوردار خواهیم بود. توانایی ارتباطی به ما کمک می کند تا با دیگران ارتباط کلامی و غیر کلامی موثرتری داشته باشیم و با غلبه بر خجالت، نظریات خود را برای دیگران بیان کنیم. اگر این مهارت را کسب کرده باشیم در مواقع لزوم می توانیم با تقاضای نامناسب دیگران مخالفت کنیم.

4- توانایی حل مساله

ما در زندگی به طور مداوم در حال حل مساله ایم. برخی از این مسائل ساده اند، برخی دیگر به فعالیتهای فکری پیچیده ای نیاز دارند. توانایی حل مساله به ما کمک می کند مسائل زندگی مان را به نحو مطلوب حل کنیم. اگر مسائل مهم زندگی ما حل نشده باقی بماند با فشارهای روحی و روانی روبرو شده، سلامت روانی و جسمانی ما تهدید می شود.

5- توانایی تصمیم گیری

اگر چه همه ما تصمیم می گیریم، ولی همیشه تصمیم های هوشمندانه نمی گیریم. برخی از این تصمیم گیری های غلط به پیامدهای ناخوشایند منجر می شوند. مهارتهای تصمیم گیری به ما کمک می کند که به طور صحیح در مورد اعمالمان تصمیم بگیریم و جوانب مختلف انتخاب ها و پیامدهای مثبت و منفی هر یک از آنها را در نظر داشته باشیم. تصمیم گیری مناسب و واقع بینانه موجب بالا رفتن سطح سلامت روانی می شود.

6- مهارت تفکر خلاق

خلاقیت بر توانایی بیان ایده های نو و مفید و تنویر ارتباطات نو و مهم و طرح پرسش های بدیع اما اساسی دلالت دارد. (ایرانپور، 83، ص 46). این نوع تفکر به ما کمک می کند مسائل را از زوایای مختلف دریابیم و راه حل های مختلف مساله و پیامدهای آن را ارزیابی کنم و بالاخره راه حل های تازه ای برای مشکلات مان پیدا کنیم. با استفاده از این مهارت تصمیم گیری های ما مناسب تر و مسائل به طور عملی تر حل می شود. (دلیری، 1383، ص 42).

7- توانایی مقابله با هیجان

این مهارت شامل توانایی شناسایی هیجانات خود و دیگران و نیز شناخت تاثیر هیجانات بر رفتار است. این مهارت به ما کمک می کند که در موقع ناکامی، خشم، افسردگی و اضطراب، واکنشی مناسب نشان دهید.

8- توانایی روابط بین فردی

این توانایی به ما کمک می کند با دیگران همکاری و مشارکت بهتری داشته باشیم، به آنها اعتماد کنیم، مرزهای روابط با دیگران را تشخیص دهیم، دوستی های مطلوب را حفظ کنیم و در شروع و خاتمه ارتباطات به طور موثرتری رفتار کنیم.

9- توانایی مقابله با فشارهای روانی (استرس)

این توانایی شامل شناخت استرس های مختلف زندگی و تاثیر آنها بر رفتار است و ما را قادر می سازد که منابع فشار روانی در زندگی مان را شناخته، راههای صحیح کاهش فشار را دنبال کنیم. (دلیری، 83، ص 43)

10- تفکر انتقادی

تفکر انتقادی، تفکر صحیح و استدلالی برای ارزیابی مسائل است. در دنیای امروز، انسان با انتخاب های زیادی مواجه است. شبکه های اطلاع رسانی تلویزیون، سینما، شرکت های کوچک و بزرگ تبلیغاتی و ... به کودکان و  بزرگسالان می گویند که تولیدات و محصولات آنها بهترین است و همه فروشندگان مدعی هستند که کالاهای آنها بی نظیر است و دارای بالاترین کیفیت می باشد. بنابراین کودکان و نوجوانان در معرض خطر پذیرفتن عقاید و ... غلط و ناصحیح و همچنین عقاید، تبلیغات صحیح و مناسب قرار دارند. قدرت تشخیص خوب و بد و نادرست چیزی است که به عنوان یک مهارتهای زندگی قابل آموزش می باشد. (امیدنیا، 84، ص 42).

موارد زیر می تواند در جهت تقویت تفکر انتقادی مفید باشد: تقویت تیزبینی، تقویت حافظه، حدس زدن، بررسی کردن، استفاده از نشانه ها، پرسش از والدین، بستگان و همسایگان درباره شغلشان، نحوه انتخاب آن و ... باز کردن زمینه بحث و گفتگو و ... (ایرانپور، 83، ص 48).

گروه مخاطب و جایگاه اجرای برنامه

در طراحی و اجرای برنامه های پیشگیرانه، مهم ترین گروه های هدف کودکان و نوجوانان هستند. همچنین با توجه به این که کودکان و نوجوانان بخشی از زندگی روزانه خود را در مدرسه به سر می برند مدرسه بهترین مکان برای اجرای فعالیت های پیشگیرانه به شمار می روند. به دلایل دیگر عباتنداز:

1-      با صرفه بودن از نظر اقتصادی

2-     نقش و اهمیت معلم در یادگیری

3-     زمان مناسب برای اجرای برنامه

4-     ارتباط بین خانه و مدرسه

5-     آموزش پذیری در سنین رشد

6-     امکان ارزشیابی های کوتاه و بلند مدت

در صورتی که در مدرسه اجرا شود نحوه ارائه می تواند به صورت های زیر باشد:

1- یک درس جداگانه همانند سایر درس ها 2- مندرج در محتوای درس های متفاوت مانند علوم و یا ریاضی 3- فوق برنامه و به عنوان یک برنامه جانبی درکنار سایر درس ها. مطالعات نشان داده اگر طراحی برنامه به صورت درسی جداگانه و یا مندرج در محتوای درس های گوناگون باشد اثر بخشی برنامه افزایش می یابد. (رحمت زاده، ص 13، 1386).

روش اجرا

برنامه آموزش مهارتهای زندگی بر نظریه «یادگیری شناختی – اجتماعی (cognitive – social learning)»بندورا (Bandura) مبتنی است. در این روش دانش آموزان اطلاعات و مهارتهای مورد نظر را از طریق مشاهده رفتار دیگران و پیامدهای آن به دست می آورند. بنابراین رویکرد آموزشی «یادگیری فعال (Active learning) است. در این روش معلم با کمک دانش آموزان به یادگیری موضوعات مورد نظر می پردازد. بارش فکری، بحث گروهی، ایفای نقش، بازی و ... از روش های مورد استفاده در این روش آموزشی هستند. دانش آموزان به صورت دایره وار در کلاس می نشینند و کلاس مقررات خاصی دارد. معمولاً فعالیت های جانبی مانند برگزاری مسابقات فرهنگی، هنری، ورزشی و ... در این برنامه گنجانده می شود. به طور کلی با سایردرس ها متفاوت است. در این نوع از برنامه سعی می شود به منظور اثر بخشی بیشتر، مشارکت والدین و دیگر کارکنان مدرسه جلب شود تا دانش آموزان را در رسیدن به هدفهای مورد نظر یاری دهند. (همان منبع).

تنگناها و مسائل موجود بر سر راه آموزش مهارتهای زندگی در مدارس و موسسات آموزشی کشور

آموزش مهارتهای زندگی در تمام ابعاد و سطوح آموزشی (قبل از دبستان گرفته تا دوره های عالی و دانشگاهی) با تنگناها و مسائلی مواجه است. این مسائل را می توان از نظر محتوا، شیوه آموزشی، هدفهای آموزشی، برنامه ریزی آموزشی، امکانات آموزشی و مدیریت آموزش در خانواده، آموزش و پرورش، وزارت فرهنگ و آموزش عالی و همین طور در سایر نهادها و سازمان های ذیربط مشاهده نمود. بنابراین اولین پرسشی که مطرح می شود این است که ریشه و منشا این تنگناها و مسائل در کجاست؟ (سیف الهی، 78، ص 8). با توجه به مطالب گفته شده آموزش مهارتهای زندگی از خانواده آغاز و تا پایان عمر ادامه می یابد. بنابراین تنگناها و مسائل آموزشی مهارتهای زندگی در مدارس و موسسات آموزشی کشور را باید در ساختار، کارکرد و هدف های نظام آموزشی دانست که از طریق خانواده، آموزش و پرورش، آموزش عالی و سایر موسسات ذیربط اعمال می شود. زیرا این نظام آموزشی است که از یک سو امر انتقال آموخته ها و اندوخته های جامعه را به نوجوانان و جوانان و سایر اقشار جامعه به عهده دارند و از سوی دیگر آنها را برای تعهدات و پذیرش مسئولیتهای اجتماعی آماده می سازد. (همان منبع) با توجه به نقطه نظر فوق الذکر، اهم تنگناها و مسائل آموزشی مهارتهای زندگی در مدارس و موسسات آموزشی کشور را می توان چنین ذکر کرد:

1-      نبود رابطه عقلانی (Rational) سازنده (creative) و دو سویه بین خانواده ها و مدارس و موسسات آموزشی در ارتباط با نیازها و ضروتهای آموزشی نوجوانان و جوانان.

2-     هدفمند نبودن نظام آموزشی کشور در راستای آموزش مهارتهای زندگی به جوانان و نوجوانان

3-     نبودرابطه مشخص بین آموزش های نظری وکاربری آنها در زندگی واقعی

4-     عقب افتادگی نظام آموزش در بهره یابی از فن آوری های آموزش و آموزش های پیشرفته در انتقال مهارتهای زندگی

5-     نبود سیاست (policy) و برنامه مشخص در جهت دهی آموزش نظری و انتزاعی بر آموزش های عملی در آموزش مهارتهای زندگی

6-     نبود ارتباط مشخص بین آموخته ها و نیازهای نوجوانان و جوانان جامعه

7-     نبود رابطه سیستمی و نظام یافته بین آموزش های خانواده، دبستان و دبیرستان، دانشگاه و سایر موسسات آموزشی – فرهنگی کشور در راهیابی به آموزش های مهارتهای زندگی

8-    کاستی در سازمان ها و موسسات آموزشی برای ارائه برنامه های مشخص در جهت آموزش مهارتهای زندگی به نوجوانان و جوانان کشور

9-     کاستی در شناسایی نیازهای واقعی به نوجوانان و جوانان جامعه و برنامه ریزی آموزشی در جهت رفع نیازهای بالفعل و بالقوه آنها.

10-    عقب افتادگی کارکرد، ساختار، هدفهای آموزشی مدارس و موسسات آموزشی کشور از کارکرد و ساختار متحول آموزش و پرورش در جهان.

توصیه ها و پیشنهادات

به طور کلی ارزیابی های موجود نشان داده اند که برنامه آموزش مهارتهای زندگی توانسته است نظر مثبت گروههای هدف خود را (مانند دانش آموزان، والدین، کارکنان مدرسه) جلب کند. بنابراین در این شرایط می توان از این فرصت برای رشد و توانمند سازی افراد به ویژه کودکان و نوجوانان استفاده کرد. به این منظور پیشنهادها و راهکارهای زیر به عنوان راه حل های کوتاه مدت برای سازماندهی آموزش مهارتهای زندگی و کاهش موانع اجرایی ارائه می شود. (رحمت زاده، ص 15، 86)

1- نیاز سنجی دقیق: به طور دقیق، وضعیت موجود نیازها و مشکلات به ویژه بین کودکان و نوجوانان بررسی شود.

2- تعیین مرکزیت واحد: متولی یا متولیان این برنامه در سطح کلان و فرد تعیین گردند. وزارت آموزش وپرورش بیش از 15 میلیون
دانش آموز تحت پوشش دارد. با توجه به این حجم مخاطب به نظر می رسد مناسب ترین گزینه برای اجرای این برنامه همین وزارت خانه می باشد.

3- طراحی مناسب به همراه راهنما: طرحی جامع برای اجرای برنامه در سطح کلان طراحی می شود و از توانایی ها و امکانات سایر دستگاهها و سازمانها برای  تکمیل فعالیت ها و پوشش گروه های دیگر می توان استفاده نمود.

4- تببین اهداف و تعیین سطوح و مراحل: هدفها و سیاستهای اجرایی هر بخش به صورت کوتاه و بلند مدت تعیین می شود.

5- پیش بینی و تامین اعتبارات لازم: تسهیلات مناسب (بودجه، مکان، زمان، ...) به منظور اجرای مطلوب برنامه فراهم آید.

6- گنجاندن درس در متن برنامه درسی: وزارت آموزش و پرورش باید تمهیداتی را مهیا کند تا برنامه به عنوان یک درس جداگانه، یا در محتوای درس های گوناگون د رکلیه رشته ها، دوره ها و پایه های تحصیلی به طور هماهنگ و مستمر اجرا گردد.

7- بر مراحل گوناگون برنامه نظارت شود.

8- منابع آموزشی متناسب با شرایط فرهنگی ایران تهیه شود و از الگوبرداری کلیشه ای و یا فقط تکیه بر تجربه های خودی اجتناب شود.

9- آموزش دهندگان به طور فعال آموزش های خود را ارائه دهند.

10- از برنامه ارزیابی های کوتاه مدت و بلند انجام گیرد.

 منبع

مقدمه
 
امروز كسی نيست كه با پديده اضطراب آشنايی نداشته باشد و يا حتی آن را تجربه نكرده باشد .

آن بخش ز اضطراب كه در صورت مبتلا شدن به آن م‍ی بايد به متخصص مراجعه كرده وبا كمك يك روان شناس بالينی بر آن مشكل فائق آمده ، حال ما نيز در صدد بيان شيوه پيشگيری از اضطراب و كنترل حالت های اوليه و اضطراب ها‍ی معمولی نشان دهد پس جريان همراهی يك روان شناس بالينی و در صورت نياز با مراجعه به يك روان پزشك هدايت پود بسياری از متخصصان معتقدند در غير اين صورت موارد حاد می شود با آموزش راه كارهايی افراد را در كنترل اضطراب و اختلالات هم خانواده آن مثل ترس ، هراس، و وسواس و...... ياری رساند.

فصل اول اضطراب

اضطراب پديده ای طبيعی است وهمه آن را در طول زندگی خود تجربه می كند.
اضطراب ، ابتدا با يك رويداد برانگيخته می شود اين رويداد می تواند حضور يك حيوان خاص ازدحام جمعيت فكری نگران كننده و ناگهانی ويا.... باشد.

اغلب تركيبی از وقايع درونی و برونی به احساس آزار دهنده اضطراب می انجامد روان شناسان درباره تعريف اضطراب به جهت موضع گيری از زوايای گوناگون تعاريف مختلفی ارائه كرده اند: « در يك تعريف كل‍ی می توان اضطراب را به عنوان احساس رنج آور‍ی كه با يك موقعيت ضربه آميز كنون‍ی يا با انتظار خطری كه به شیئ غير ممكن وابسته است تعريف كرد.»(1)
 
ودر تعريفی ساده، اضطراب عبارت است« ترسی كه بر اثر به خطر افتادن يكی از ارزش های اصولی زندگی شخص ايجاد می شود و اضطراب همواره با بروز نگران‍ی و اينكه اتفاق ناگواری در آينده به وقوع خواهد پيوست همراه است و موجب تغييراتی در كاركرد بدن نيز می شود مانند : تپش ،خشكی دهان، رنگ پريدگی ، لرزش اعضای بدن، تاری ديد ، سردرد وتنگی در قفسه سينه.

اضطراب مطلوب واضطراب نامطلوب
مقداری از اضطراب برای هر كسی در زندگی لازم است ؛ زيرا ما هميشه به هشياری برانگيختگی و مقاومت جسمانی نياز داريم. به تعبير برخی اگر اضطراب نبود ما پشت ميزهايمان به خواب می رفتيم اضطراب است كه ما را وا می دارد تا برای امتحان آماده شويم برای معاينات پزشكی و درمان به پزشك مراجعه نماييم ، در يك جاده لغزنده با احتياط رانندگی كنيم ، و..... اين مقدار اضطراب كاملا طبيعی و مطلوب است اما اگر اضطراب از اين حد فراتر رود به گونه ای كه شدت آن با محرك يا پديده برانگيزنده تناسب نداشته وغير منطقی باشد ، در اين صورت اضطراب جنبه بيمار گونه پيدا می كند.

 

علت اصلی اضطراب ونگرانی چيست؟

روان شناسان درباره اضطراب ، تحقيقات زيادی انجام داده اند وديدگاه های متفاوت ارائه نمودند. اما يك‍ی از آنها در اين زمينه نظريه «شناختی » آلبرت اليس كه بيشترين تحقيقات را در اين مورد انجام داده ونظريه منطقی ،هيجانی ، او امروزه شهرت جهانی يافته است .
او معتقد است كه اضطراب و افسردگی از افكار احساسات و باورهای نادرست انسان در موقع وقايع ورويدادهای مختلف زندگی ناشی می شود.

پيام او به انسان های خسته ومضطرب عصر تكنولوژی (فناوری ) اين است كه : اگر می خواهيد به جنگ ناراحتی برويد ويا اضطراب مبارزه كنيد از اين پس عاقلانه تر فكر نماييد.
به واقعيت بچسبيد فرضيه هايتان را در مورد خودتان ديگران و دنيا وارسی كنيد.

هفت گام تا آرامش روح
گر جه از « آرامش روح» به عنوان « گم شده » انسان معاصر ياد می شود اما چنان نيست كه اين گوهر ناياب، دست نيافتنی باشد ، به دليل انسان های بی شماری كه از آن برخوردارند و زندگی های «بی اضطراب » وروح های آرام دارند.
همان گونه كه «امنيت اجتماعی » اگر نباشد انجام دادن هر نوع خدمات اقتصادی و رفاهی و آموزشی و...... دچار اختلال می شود.
پس باد در پی علاج اين غده روحی بود تا لذت زندگی را چشيد بی شك آشفتگی فكری به اضطراب روح می انجامد ؛ هراس از دشمن ومهاجم زندگی را دستخوش تلاطم وناآرامی می سازد؛ بی پشتوانه بودن، احساس به پايان رسيدن وجود و به آخر خط رسيدن عمر را فراهم می آورد واين نگرانی نيز، به نوعی اضطراب آور است ؛ چرا كه فرصت ها در گذرند وروزها هفته ها ، ماه ها وسال ها شتابان سپری می شوند و اگر دستمان به جايی بند نباشد
وبه آينده روشنی چشم ندوخته باشيم زندگی ، دچار نا امنی می شوند وروح ، گرفتار
پريشانی ودل، دستخوش آشوب!

امير مومنان (عليه السلام ) می فرمايد: « هيچ نعمتی گواراتر از نعمت نيست »(2)
اما چگونه می توان به آن رسيد؟
بعضی در فراز ونشيب زندگی وتلاطم امواج حوادث ، همچون تكه چوبی دستخوش امواج اند
 بعضی هم مانند كوهی عظيم ايستاده در كنار خيزاب های بلند وسگين درياها وچگونه می
توان با داشتن يك « تكيه گاه » از اطمينان خاطر و آرامش روح و سكون نفس ، برخودار
 بود واز فشارهای روحی وناامنی فكری وامواج تشويش خاطر رها شد.
آنچه می تواند درمانی بر بی سر وسامانی روح و اضطراب روان باشد از جمله اين قرار
است.

1- يقين در باور
    
كسي كه دچار ترديد و شك است در باورهاي ديني خود به مرحله  « یقين » نرسيد ه است و دچار اضطراب می شود و نگران پيامدهای زند گی و عواقب كارها است
ايمان نه  امنيت و آرامش می آورد و اگر قرآن كريم هم فرموده است كه : « دل آرام گيرد زياد خدا »(3) اشاره به نقش ايمان و اعتقا د به خدا و ياد آن محبوب و معبود درايجاد آرامش روحی است
خدا ياوران خود رادرپيوند و ارتباط با مبدأ هستی و سرپرست همه عالميان می بينند و از اين رهگذر قطرۀ وجود خويش را متصل به دريا می كنند و عظمت روحی درسايه « ايمان »‌آشفتگی های روان رامی زدايد و اميدواری به لطف و رحمت خدا ريشه نگرانی را می خشكاند
پس اگر خوده شك بر باورها رخنه كرد دراولين فرصت بايد آفت زدايی كرد ته بنيان معتقدات آسيب نبيند و اضطراب روحی نياورد

نيايش درزندگی

آنچه كه انسان رادرمقابل اين مسائل قوی می كند و آرامش می دهد دست نياز به درگاه خدای نیاز دراز كردن و نيايش كردن مي با شد .
و آنچه اين « هيچ » را به آن « همه » پيوند می دهد « دعا» است بی جهت نيست كه موسای‌كليم برای به انجام رساندن رسالت عظيمش دعا می كند و از خداوند « شرح صدر[گشودگی سينه ] »‌می طلبد و درمتون حديثی آن همه به نيايش توصيه شده و متون دعايی لبريز از حكمت ها و هدايت هايی است كه جان را اعتلاء می‌بخشد و روح را آرام می سازد.
كتاب « نيايش » از الكسيس كارل سراسر توجه دادن به اين وادی متروك و فراموش شده و بيان آثار دعا و نيايش است حرف های زيبا يی دارد ؛ يكی هم اين كه :‌ نيايش انسان ها را آن چنان رشد می دهد كه جامه ای كه وراثت و محيط به قامتش دوخته است برای شان كوتاه گردد ملاقات پروردگار آنها رااز صلح و آرامش درون لبريز می سازد به طوری كه شعشعه پرتو اين صلح از چهره شان نمودار است و آن را هر جا كه روند؛ با خود می برند »(4)‌
كم نيستند كسانی‌كه دلهره ؛ نگرانی ؛ ترس ؛ اضطراب  و تشويش خاطر خود را درمواقع خوف و خطر و سختی ها و بحران ها با « داروی دعا »‌درمان می كنند

3- پرهيز از خطا و گناه

اضطراب ها گاهی ريشه درعدول از راه فطرت و دين و قانون و خرد دارند ؛ يعنی ارتكاب : جرم ؛ گناه و خطا . اينها فشار ورحی می آورند؛ تازيانه عذاب وجدان و « نفس لوامه » آرامش و آسايش را می‌گيرد ؛‌بيم از دستگيری و كيفر و عذاب اضطراب می آورد ؛ ترس از رسوايی و بی آبرويی همواره استرس آور[تنش زا ] و نگران كننده است .
اما « آن را كه حساب پاك است از محاسبه چه باك است ؟ »
راه درمان آن اضطراب حركت دربستر طاعت و اطاعت و دوری از حريم شكين و گستاخی بر خدا و شرع و قانون است وگرنه يك مجرم و گنهكاراگر هم از كيفر بگريزد عذاب وجدان و آرامش را از می گيرد

4- حفظ گوهر اميد

يأ س شكننده ترين سنگ برای « جام زندگی » است و تباه كننده ترين عامل برای حيات رو
حی است
به تعبير امام علي (ع) « يأس انسان نا اميد را از پادرمی آورد »‌ (5)

ايشان درسخنی ديگرنوميدی را بزرگترين بلا می شمارد»(6)  كسی كه دچار نوميدی می شود از هستی ساقط می شود تشاط و شادابی‌ اوروبه اخول می رود و اضطراب و ناآرامی بر روحش سايه می افكند : اما اميد  انگيزه آفرين است حضرت رسول (ص) درحديثی فرموده است : « اميد مايۀ‌ رحمت برای امت من است . اگر اميد نبا شد نه مادری فرزندش را شير می دهد نه كشاورزو باغبانی نهالی می كارد » (7)
و اميرمؤمنان (ع) فرموده است :  «آرزو رفيق همدم است »(8)‌ پس نبايد اين گوهر را از كف داد كه گم كردن آن اضطراب آورو نگران كننده است نااميدی روزنه های گشايش را به روی انسان و افق آينده او می بندد بايد با « اميد ‌» اين پنجره بسته را گشود

5- باوربه درستی راه

برخی عمری در راهی می روند و كارهايی می كنند اما همچنان درژرفای جانشان ترديد وجود دارد كه آيا افكارشان صحيح و راه و روششان درست است ؟‌آيامبنا و مرامی كه دارند حق است و آنان را به مقصد می رساند ؟‌
اين حالت آشفتگی روحی می آورد بصيرت دردين و باورداشتن به درستی راه روح را آرامش می دهد و از دغدغه  و نگرانی ها می رهاند مردی به امام حسين (ع)‌گفت : بيا بنشين تا با هم دربارۀ‌دين بحث و مناظره كنيم حضرت فرمود : « فلانی ! من بر دين خويش بصيرت دارم و بر حق بودنم برای من كاملاٌ  روشن است تو اگر به دين خود جاهل و نا آگاهی برو و آن را بجوی »(9)
 حضرت امير مؤمنان (ع) نيز دربارۀ‌ راه و روش خود و حقانيت خويش درمصاف با باطل می فرما يد : « من بصيرت و آگاهی كامل و يقين دارم كه دشمنان درمسير گمراهی اند و من بر حق و درراه هدايتم » . (10)

6- كوشش برای ادای تكليف

برای يك فرزانه متعهد مهم ترين دغدغه بايد اين باشد كه به وظيفه عمل كرده است يا نه ؟  اگر كوتا هی و ترك وظيفه داشته بايد نگران باشد و اگر به تكليف خود در حد توان عمل كرده است جای نگرانی و اشفتگی خاطر و اضطراب درونی نيست
دست يافتن به آرامش روح درسايۀ «‌ وجدان كاری » وانجام دادن دقيق تعهد است و پای بندی به قول و قرار ها و شانه خالی نكردن از بار تكليف و مسؤليت است . اگر درانجام دادن وظيفۀ‌ خود قصوری نداشته ايد چه جای نگرانی ؟

 

7- توكل

در رخدادها بخشی از امور و وظايف بر دوش ماست و برخی ديگر رابايد به مشيت خداوتدبير او واگذار كرد مهم آن است كه ما درحد توان كوتاهی نكنيم بقيه كار را به خدا بسپاريم البته «اعتماد به نفس » نيز در رسيدن به ثبات شخصيت و آرامش روح و نجات از آشفتگی و اضطراب مؤ ثر است
همه آنان كه درزندگی به توفيق هايی رسيده اند باروحيه توكل و اعتماد به نفس و اميد به ياری و امداد خدا گام برداشته اند و سايه نشين رحمات خويش شده از بوستان همت و اراده خود گل چيده و ثمر بر گرفته اند

فرق ترس و اضطراب
معنای لغوی ترس و اضطراب

ترس از ريشه شناسی كلمه « آواستايی » از پارسی باستان است كه معنای درخوف و بيم را می رساند.(11)
اضطراب واژه ای عربی از ماده «‌ض ر ب » به معنای در تكان خوردن و لرزيدن است.(12)
 بعضِی لغت نامه ها معانی متعددی برای آن ذكر كرده اند « آشفتگی ،‌تشويق ،‌پريشانی ، نگرانی و .....»‌(13)

 

معنای اصطلاحی ترس و اضطراب

ترس ، واكنش است در برابر محرك های وحشتناك و آزاردهنده كه سبب اجتناب از خطر است ماهيت ترس يك رفتار اجتنابی است كه درآن آدمی به سوی مقصدی امن می گريزد و سعی دارو خود را از صحنه و موضوعی معين به دور بدارد ترس مكانيسمی دفاعی است كه در آدمی احساس رمندگی به وجود آورده زمينه را برای سلامت و امنيت آدمی فراهم می آورد.(14)
  آنچه كه درباره اضطراب آشكار است اين است كه اضطراب چيز‍ی كه شناخته شده و قابل تغيير نيست.(15)

عناصر ترس و اضطراب

هنگامی كه خطر را تجربه می كنيم دستخوش تغييرات بدنی و هيجانی گوناگونی می شويم كه پاسخ ترس را تشكيل می دهند  پاسخ ترس دارای چهار عنصر است 
1- عنصر شناختی ، مثل : انتظار آ سيب قريب الوقوع
2- عنصر بدنی ، مثل : تغييرات موجود درظاهرما
3- عنصر هيجانی ، مثل : احساس دلهره و و حشت
4- عنصر رفتاری ، مثل :‌جنگ و گريز
اضطراب نيز همان چهار مؤلفه ترس را دارد ولی بايك تفاوت مهم ؛‌ مولفه شناختی ترس انتظار خطری واضح و به خصوص است در حالی كه مؤلفه شناختی ، اضطراب، انتظار خطری مهم است بنابراين بر اساس خطر مبهم استوار است.(16)

جمع بندی كلی تفاوت های ترس و اضطراب
1- ترس ، ناشی از خطری كه در خارج وجود دارد و موضوع آن معين است درحالی كه اضطراب موضوعی معين ندارد
2- عوامل تشكيل دهندۀ‌ اضطراب مبهم و مجهول اند ؛ ولی عوامل تشكيل دهندۀ‌ ترس معلوم و آشكارند
3- ترس ، محرك شناخته شده ای دارد ولی اضطراب محركی ناشناخته و غير مشخص ها از ترس مايه می گيرد
4- ترس واكنش مشخصی دارد و صورت حمله يا عقب نشينی دارد ؛ ولی دراضطراب فرد نمی داند چه بايد بكند
5- ميزان ترس معطوف به وضعيت محيط و عامل محرك است ولی دراضطراب چنين وضعی مبهم است
6- ترس از يك موقعيت معلوم و اغلب متكی به زمان حال است ،‌ولی اضطراب ممكن است متوجه گذشته و آينده باشد
7- ترس ناامنی بيرونی است ولی اضطراب نوعی نا امنی درونی
8- درترس آدمی می داند او را چه می شود درحالی كه دراضطراب نمی داند درنتيجه دچار لرزش سر درد تپش قلب و .... می شود . (17)

اضطراب و افسردگی در افراد غير مذهبی

تصويری كه ما از دنيا و خودمان داريم تا حدودی زيادی در ابتلاء يا مصونيت از اضطراب نقش دارد اگر دنيا را پوچ و بی هدف بدانيم ومعتقد باشيم كه انسان همين طور‍ی به دنيا آمده و روزی خواهد مرد در اين صورت نمی توانيم تصوير درستی از زندگی و جهان داشته باشيم، افرادی كه تصورشان از جهان اين است.

وقت‍ی در موقعيت های سخت و دشوار زندگی قرار می گيرند به شدت خود را درمانده وناتوان احساس می كنند وچشم اميد به هيچ نيرويی كه بتواند آنها را ياری رساند. تحقيقات تجربی نيز نشان داده است كه ميزان اضطراب و افسردگی در افراد غير مذهبی به مراتب بيشتر از افراد مذهبی است.
همچنين افرادی كه از نظر مذهبی ، ضعيف تر هستند وايمان سطحی دارند ، نسبت به افرادی كه از ايمان قوی تری برخوردارند ، بيشتر در معرض اختلالات روانی واضطراب وسازمان جهانی بهداشت رسما اعلام نمود كه بايد از توانمندی ها و پتانسيل باوری های دينی و اعتقادی افراد در پيشگری و درمان اضطراب و ارتقای سلامت روانی آنانبهره گيری شود.

حكايت
آسوده بخواب
در همشهری به سفر می رفتند يكی هيچ نداشت و ديگری پنج دنيار با خود آورده بود آن كه هيچ نداشت هر جا كه می رسيد می نشست و می خفت و می آسود و هيچ بيم نداشت آن ديگر ، پيوسته می هراسيد ويك دم از همشهری خود جدا نمی شد در راه بر سر جاهر رسيدند جايی ترسناك بود و محل حيوانات درنده و دزدان صاحب دينار نمی آسود و آهسته با خود می گفت « چه كنم چه كنم »
از قضا ، صدای او به گوش همراهش كه آسوده بود رسيد وی را گفت :« ای رفيق ! دينارهای خود را  دمی به من بده تا بنگرم » 
دينارها را گرفت وهان دم در چاه انداخت و گفت:« اكنون آسوده باش وايمن بخسب وبيم دل راه مده»
صاحب دينارها ، نخست برآشفت و خواست كه رفيق راه را عتاب كند و غرامت بخواهد ؛ اما چون به خود آمد ، آرامشی در خود ديد كه بسی ارزنده تر از آن دينارها بود پس سنگی به زير سر گذاشت و آسوده بخسپد.(18)

 

1- بهداشت روانی شاملو ص111.
2- غررالحكم: ج6 ، ص435.
3- سوره رعد:آيه 28.
4- نيايش الكسيس كارل ترجمه محمد شريعتی :ص63.
5- ميزان الحمكه ؛ ج 11، ص 4926.
6- همان.
7- ميزان الحكمة،ج1، ص130.
8- بحارالانوار: ج2، ص135
9- همان ص153.
10- نهج البلاغة؛ نامه 62.
11- لغت نامه دهخدا
12- فرهنگ عربی تاج العروس.
13- فرهنگ عربی – فارسی ، آذرتاش آذرنوش.
14- مسئله ترس و اضطراب كودكان ، ص16-17.
15- همان ص206.
16- روان شناسی نابهنجاری آسيب شناسی روانی ، ديويد روزنمان و مارتين سليگمن ، ج1، ص301، 307 .
17- مسئله ترس واضطراب كودكان، ص208.
18- قابوس نامه: ص 90.

 

 

برگرفته از مجله حديث زندگی شماره 18.

عموم كارشناسان سلامت روان بر نقش و اهميت شادكامي در زندگي تاكيد كرده و آن را از مهم‌ترين علل ارتقاي سلامت روان در افراد جامعه مي‌دانند؛ با اين حال، به نظر مي‌رسد شادي، حلقه مفقوده سلامت روان در جامعه‌ ماست؛ جامعه‌اي كه در آن، روش‌ها و بهانه‌هاي گوناگوني براي گريستن به رسميت شناخته‌شده، اما روش‌هاي ابراز شادماني، بسيار محدود و مبهم است.هفته پيش، دكتر محمد‌رضا خدايي، رئيس بيمارستان رازي، با اشاره به اين‌كه اختلالات رواني ساده مي‌توانند زمينه بروز بيماري‌هاي رواني را ايجاد كنند، گفت: كاهش شادي در جامعه از مهم‌ترين علل بروز اين اختلالات رواني است و بايد تلاش كنيم شادي و اميد را در جامعه تقويت كنيم.او در گفت‌وگو با ايرنا افزود: متاسفانه در جامعه ما ارتباطات چهره به چهره كمتر شده و اين روابط جاي خود را به ارتباطات اينترنتي داده‌اند و همين امر باعث شده كه روز به روز بر شيوع اختلالات رواني افزوده شود.

اما باوجود نقش غير‌قابل انكار شادكامي در زندگي آيا مي‌توان صرفا كاهش يا نبود آن را از مهم‌ترين علل بروز بيماري‌هاي رواني دانست؟

با خطاهای شناختی بیشتر آشنا شویم
با خطاهای شناختی بیشتر آشنا شویم 



بهداشت روانی (Mental Health)
بهداشت روانی (Mental Health)

نگاه کلی

• کلمه بهداشت روانی چقدر برای شما آشناست؟
• چه ارتباطی بین بهداشت روانی و اختلالات روانی وجود دارد؟
• چگونه می‌توانیم بهداشت روانی خود را حفظ کرده یا بهبود ببخشیم؟

واژه بهداشت (Health) و سلامتی همیشه انسان را در طول تاریخ به خود مشغول کرده است. تدوین برنامه‌های تربیتی – بهداشتی برای حفظ سلامتی و مطالعه ، جلوگیری و درمان بیماریها نمونه‌ای از این اقدامات بشری است. بهداشت در یک تقسیم کلی به دو نوع "بهداشت جسمی" و "بهداشت روانی" تقسیم می‌شود. ولی آنها همپوشی‌های زیادی را با هم دارند (بر یکدیگر تاثیر می‌گذارند).

بهداشت روانی از آن جهت که رابطه مستقیمی با "عملکرد فردی – اجتماعی" و آسیب‌های روانی – اجتماعی" دارد، از اهمیت زیادی برخوردار است و این اهمیت باعث تدوین و اجرای برنامه‌های متعدد بهداشت روانی در سه بعد " پیشگیری ، درمان و توانبخشی" می‌شود این سه بعد در برگیرنده تمام اهداف و فعالیت‌های بهداشت روانی است.

استرس تان را خودتان کنترل کنید!
استرس تان را خودتان کنترل کنید! شاید برای شما هم پیش آمده كه صبح خواب بمانید و فرصت كمی داشته باشید تا به اتوبوس، مترو و ... یا به محل كارتان برسید. با عجله لباس می پوشید و از خانه خارج می شوید. با ترافیك سنگین و چراغ های قرمز پیاپی روبه رو هستید؛ در حالی كه تپش قلب دارید، چهره تان برافروخته است و قطرات عرق سرد بر پیشانی تان نشسته، دهان تان خشك شده، به ساعت نگاه می كنید و بسیار تندخو، تحریك پذیر و فزون تنش شده اید و تمركز خودتان را از دست داده اید و... در دنیای پیچیده امروز و در ارتباطات گسترده انسان ها، هیچ کس را نمی توان یافت كه ایمن و مصون از استرس و فشار روانی باشد. همه ما در روز با طیف متفاوتی از رویدادهای استرس زا مواجه هستیم. صبح دیر از خواب برخاستن، ایستادن در صف نانوایی، انتظار كشیدن در ایستگاه اتوبوس، ترافیك، گم كردن پول، تصادف، دیر رسیدن به محل كار یا كلاس درس و... نمونه هایی است كه اشخاص را به درجات مختلف با استرس مواجه می كند.

استرس چیست؟ و چه چیزهایی استرس نامیده نمی شوند؟
استرس چیست؟ و چه چیزهایی استرس نامیده نمی شوند؟ عموماً استرس ناشی از لزوم سازگاری جسمانی، روانی، و هیجانی ما با تغییرات است. منظور از «تغییرات» صرفاً فرایندهای منفی نیست. برای مثال ، اگر پس از مدت ها کار کردن در یک اداره به شما ، ترفیع شغلی خاصی داده شود که منتظر آن می بودید، از گرفتن این ترفیع خوشحال و هیجان زده می شوید، اما اگر این ترفیع زمانی به شما داده شود که انتظار آن را نداشته باید یا خود را سزاوار گرفتن آن ندانید از بروز چنین تغییری دچار اضطراب و ناراحتی خواهید شد. استرس در حد کم بسیار مفید است چون نه تنها سبب به وجود آمدن علاقه و انگیزه در زندگی ما می شود، بلکه باعث ایجاد اعتماد به نفس نیز می گردد. نمی توانیم بگوییم تغییرات عادی که در زندگی ما پیش می آیند کاملاً بی ضرر هستند، بلکه برای ایجاد نظم و ادامه ی زندگی بهتر ما باید قدرت سازگاری خود را دائماً بهبود بخشیم. هنگامی که ما با تغییراتی مواجه می شویم و با آنها دست و پنجه نرم می کنیم به مرور مقاوم تر می شویم، اما زمانی که تغییرات شدیدی در زندگی ما رخ می دهد و یا تأثیر منفی زیادی در برهه ای خاص بر زندگی ما می گذارد، قابلیت سازگاری ما بیش از اندازه آسیب می بیند و کاهش می یابد.

استرس چيست؟
استرس چيست؟ دنیای امروز جهانی است پرتنش؛ پر از فشارهای روحی و عصبی، اندوه و افسردگی، دلهره و تشویش . میلیون ها نفر مبتلا به استرس هستند ، اما دل نگرانی ( استرس) همیشه مخرب و زیانبار نیست! در واقع گاهی اوقات بهتر است كه ما نگران باشیم. در یك كلام می توان گفت استرس واكنش لازم و حیاتی است، اما با گذشت زمان ویرانگر می شود. استرس یا فشار روانی فراگیرترین عارضه در مردم جهان و ریشه ی اكثر بیماری های جسمی و روانی است.

راه مقابله با استرس چیست؟
راه مقابله با استرس چیست؟ كنترل استرس آموزش كنترل استرس یك فرآیند سه بخشی است: نخست نشانه ها و علت ها را تشخیص می دهید. سپس مهارت های كنترل را می آموزید و در مرحله سوم، می آموزید كه آن مهارت ها را چگونه به كار ببرید. چگونگی برخورد شما با استرس به منشاء آن بستگی دارد: اگر علت آن مسئله ای خارج از كنترل شماست، تنها چاره می تواند آموزشِ پذیرش باشد. در مواقع دیگر، مهارت های برخورد با آن می توانند به شما كمك كنند كه وضعیت را تغییر دهید. برای كنترل استرس، چهار دسته از مهارت ها باید آموخته شوند:

روان سالم چگونه است ؟
روان سالم چگونه است ؟ نقش ارزش‌ها در سلامت روان طبق تحقیقات انجام شده، عامل پیدایش بسیاری ازنا سازگاری ها و نابهنجاری های روانی ناشی از تضادهای ارزشی و عدم استقرار یك نظام ارزشی سازمان یافته در فرد ذكر شده است. اسلام ویژگی های شخصیت نابهنجار و بیمار و به تعبیر اسلامی «فی قلوبهم مرض» را در بعد عقیدتی ، عاطفی ، عقلانی، شناختی و خصوصیات بدنی بیان كرده است. یكی از شرایط لازم جهت دست یابی به سلامت روان، برخورداری از یك نظام ارزشی منسجم می باشد.

تعارض و بهداشت روانی
تعارض و بهداشت روانی

 

بهداشت روانی انسان متاثر از عوامل مختلفی است که هر یک به نوبه خود سلامت روان و بهداشت روانی فرد را تحت تاثیر قرار می‌دهند. تعارض یکی از این عوامل مهم است که می‌تواند تاثیرات زیادی بر بهداشت روانی داشته باشد. در حالت تعارض فرد انرژی روانی زیادی را صرف می‌کند تا یکی از حالات و راههای مقابل خود را برگزیند. قرار گرفتن در چنین شرایطی با توجه به استرس‌زا بودن آن قابل توجه است. معمولا انتخاب یکی از حالات موجود موجب برطرف شدن اثرات مخرب تعارض می‌گردد. اما ماندن در چنین شرایطی به صورت طولانی مدت می‌توانند اثرات فزاینده مخربی داشته باشد.

نقش خانواده در تامین بهداشت روانی
بی شک خانواده در تامین بهداشت روانی و پیشگیری از آشفتگیهای رفتاری نقش عمده ای دارد.تامین محیط سالم خانوادگی نقش مهم و عمده ای در پیشگیری از بیماریها و اختلالات روانی و رفتاری داشته ودر این فرایند نه تنها پدر و مادر ،بلکه افراد دیگری نیز که در محیط خانواده با کودک سر و کار دارند در رشد و نمو روانی کودک موثر خواهند بود. روان شناسان و متخصصین بهداشت روانی بر این عقیده اند که محیط زندگی کودک،اشخاصی که در اطرافش هستند،طرز رفتار و کردار بزرگترها با کودک و یکدیگر،وضع اقتصادی،اجتماعی،فرهنگی،سیاسی و مذهبی هر یک به نوبه خود اثراتی در روحیه کودک به جای می گذارند. اگر کودک در خانواده ای که محیط متشنج و آشفته ای دارد و در تمام مدت افراد خانواده به یکدیگر پرخاش می کنند،زندگی کند، او نیز این حالات را خواه نا خواه کسب خواهد کرد.

منبع

شادي، گمشده در اختلالات رواني

عموم كارشناسان سلامت روان بر نقش و اهميت شادكامي در زندگي تاكيد كرده و آن را از مهم‌ترين علل ارتقاي سلامت روان در افراد جامعه مي‌دانند؛ با اين حال، به نظر مي‌رسد شادي، حلقه مفقوده سلامت روان در جامعه‌ ماست؛ جامعه‌اي كه در آن، روش‌ها و بهانه‌هاي گوناگوني براي گريستن به رسميت شناخته‌شده، اما روش‌هاي ابراز شادماني، بسيار محدود و مبهم است.هفته پيش، دكتر محمد‌رضا خدايي، رئيس بيمارستان رازي، با اشاره به اين‌كه اختلالات رواني ساده مي‌توانند زمينه بروز بيماري‌هاي رواني را ايجاد كنند، گفت: كاهش شادي در جامعه از مهم‌ترين علل بروز اين اختلالات رواني است و بايد تلاش كنيم شادي و اميد را در جامعه تقويت كنيم.او در گفت‌وگو با ايرنا افزود: متاسفانه در جامعه ما ارتباطات چهره به چهره كمتر شده و اين روابط جاي خود را به ارتباطات اينترنتي داده‌اند و همين امر باعث شده كه روز به روز بر شيوع اختلالات رواني افزوده شود.اما باوجود نقش غير‌قابل انكار شادكامي در زندگي آيا مي‌توان صرفا كاهش يا نبود آن را از مهم‌ترين علل بروز بيماري‌هاي رواني دانست؟ دكتر كوثر سيم‌ياريان، مسئول نشريه بين‌المللي روانشناسي ايران، در پاسخ به اين سؤال همشهري و با اشاره به اين‌ كه مسلما شادكامي در جلوگيري از بروز بسياري از بيماري‌ها موثر است، مي‌گويد: اينطور نيست كه بگوييم نبودن شادي، فرد را كاملا در خطر بروز بيماري‌هاي رواني قرار مي‌دهد، چون در خيلي از جوامع شاهديم افراد كمتر از خود واكنش شادي را بروز مي‌دهند، اما مبتلا به اختلالات رواني هم نيستند. وي با تاكيد بر اين كه نبايد اين‌طور بيان كنيم كه كاهش شادي از مهم‌ترين علل بروز اختلالات رواني است، بلكه بهتر است بگوييم شادكامي و اختلالات رواني همبستگي بالايي نسبت به هم دارند، ادامه مي‌دهد: تحقيقات نشان داده‌اند كه شاد بودن مسلما در كاهش استرس، اضطراب و افسردگي بسيار موثر است، چون شادي و خنده منجر به كاهش هورمون آدرنالين و هيدروكورتيزون شده و استرس را كاهش مي‌دهد و علاوه بر اين، خنده يك حالت ورزش براي بدن هم هست، يعني مي‌توان گفت حالت نرم دويدن را دارد و روي تمام واكنش‌هاي بدن تاثير مي‌گذارد.مطالعات روان‌شناسى نشان مى‌دهد شادى يك حالت روانى است كه پس از برآورده شدن اميال انسانى ايجاد مى‌شود و شامل 3 جزء است: فراوانى و ميزان عاطفه مثبت، ميانگين رضايت‌مندى در يك دوره و فقدان احساسات منفى مانند افسردگى و اضطراب.دكتر سيم‌ياريان ضمن اشاره به تحقيقات انجام شده در رابطه با شادي و نقش آن در سلامت جسم مي‌گويد: مطالعات نشان داده‌اند فشار خون و ناراحتي‌هاي قلبي در نتيجه شادي بهبود مي‌يابند؛ مثلا در يكي از مطالعات كساني كه در اثر فشار خون بالا مجبور به مصرف روزانه 2 عدد قرص فشار خون بودند، در نتيجه افزايش شادي تعداد مصرف اين قرص‌‌شان تقريبا به صفر رسيد.مطالعات در كشورهاي غربي نشان مي‌دهد در دهه 1950 مردم روزانه 18 دقيقه مي‌خنديدند ولي الان مردم روزي كمتر از 6 دقيقه مي‌خندند و همين امر موجب شده كه تحملشان در تحمل سختي‌ها كم شود و ديدشان نسبت به امور زندگي منفي شود.به گفته مسئول نشريه بين‌المللي روانشناسي ايران، نكته فراموش‌شده اين است كه امروزه نوع شادى كردن بين برخى از مردم بسيار سطحى و زودگذر شده به گونه‌اى كه آن‌ها بعد از تمام شدن لحظه‌هاى شادى، باز هم در غم خود فرو مى‌روند! در عين حال روان‌شناسان معتقدند كه تا به حال آن‌قدر كه به بيماري‌ها و اختلالات رواني پرداخته شده و براي آن‌ها انواع و اقسام درمان‌هاي دارويي و غير دارويي در نظر گرفته شده است، به وجه ديگر سلامت روان، يعني همان احساس شادي در زندگي به اندازه كافي پرداخته نشده است. دكتر مهرداد متين راد، روانشناس و عضو هيات علمي دانشگاه آزاد اسلامي نيز با تاكيد بر اين كه در حال حاضر شادكامي يكي از اركان وجود سلامت روان در جامعه است، به همشهري مي‌گويد: كسي كه از بهداشت رواني بالا برخوردار است، مسلما انسان شادي است و برعكس؛ اشكال كار بيشتر در  روانشناسي سنتي است كه حوزه روان‌شناسي مثبت‌گرا را با پرداختن به بيماري‌هاي رواني كاملا در حاشيه قرار داد چون در اين روي سكه از روانشناسي اين ديدگاه وجود دارد كه شاد‌كامي در زندگي يك ضرورت انكار‌ناپذير است. دكتر متين‌راد نيز تاكيد مي‌كند كه نبود شادي را نمي‌توان از مهم‌ترين علل بروز اختلالات رواني دانست ولي هم مي‌تواند علت سلامت روان باشد و هم معلول آن. وي علاوه بر شادكامي به همبسته‌هاي ديگر سلامت روان اشاره كرده و ادامه مي‌دهد: يكي از همبسته‌هاي شادي، خنده‌درماني است كه منهاي تاثيرات فيزيولوژيكي كه خنده دارد و مي‌تواند منجر به ترشح سروتونين شده و احساس شادي را افزايش دهد، احساس تهديد هم در اين شرايط كاهش مي‌يابد.او اضافه مي‌كند: علاوه بر اين، هيجانات هم يكي ديگر از همبسته‌هاي مهم سلامت روان هستند.هيجان غم و شادي در اين ميان با هم مغايرند و همزمان با هم نمي‌توانند وجود داشته باشند؛ يعني كسي كه آگاهانه شاد است، مسلما نمي‌تواند غمگين باشد و برعكس كسي كه هيجان منفي دارد، بدنش در حالت دفاع و جنگ و گريز قرار مي‌گيرد و اين سبب مي‌شود كه اثرات منفي شامل استرس افزايش يافته و بدن آسيب‌پذير شود. شناخت هم، در علم روانشناسي با سلامتي همبستگي بالايي دارد. دكتر متين راد معتقد است: كسي كه مي‌تواند زندگي خود را كنترل كرده و هدايت امور را بر عهده بگيرد طبعا شادكام‌تر از كسي است كه با شناخت منفي از پس هدايت امور خود بر نمي‌آيد و  اساسا شناخت‌ها وقتي مثبت هستند، جسم را نيز به سمت مثبت هدايت مي‌كنند.البته در اين رابطه نظريه‌اي وجود دارد كه انسان‌ها در شرايط مختلف محيطي هيجان‌هاي مختلفي را تجربه مي‌كنند و اين باز تاكيد‌كننده همين مساله است كه هيجانات منفي برعكس هيجانات مثبت استرس را افزايش داده و در نتيجه شادي را از زندگي فرد بيرون مي‌كنند. عضو هيات علمي دانشگاه آزاد اسلامي به پژوهش‌هاي متعددي كه در رابطه با شادي و نقش آن در سلامت روان انجام شده، اشاره مي‌كند و مي‌گويد: يكي از اين پژوهش‌ها تمام تحقيقات در مورد شاد‌كامي در زندگي انسان‌ها را مورد بررسي قرار داده و نتيجه آن اين بوده است كه در تمام دنيا مردم به جاي وجود 10 درجه شادي در زندگي، مردم فقط 6 درجه از آن را تجربه مي‌كنند.اما در اين ميان آيا مي‌توان گفت خانواده‌هايي كه در آن‌ها روابط خشك و رسمي وجود دارد، به طوري كه همين چارچوب خاص احساس شادي را در زندگي آن‌ها كمرنگ كرده، اختلالات رواني بيشتري را تجربه مي‌كنند؟به طور كلي اين‌طور نيست كه بگوييم در خانواده‌هايي كه پيرو قوانين رسمي و خاصي هستند و يا در چار‌چوب سنتي و بسته‌تري هستند، شادي كمتري را تجربه مي‌كنند و اين امر اصلا نمي‌تواند پايه علمي داشته باشد چون به طور واضحي تحقيقات ثابت كرده‌اند كه حتي در اين گونه خانواده‌ها درجات ارتقاء سلامت روان خيلي بيشتر از خانواده‌هاي ديگر است و اختلالات رواني به مراتب در آن‌ها كمتر ديده مي‌شود. دكتر متين راد توضيح مي‌دهد: اين اتفاق معمولا در خانواده‌هاي طرد‌كننده كه بيش از حد در اختيار فرزندان هستند، بيشتر ديده مي‌شود، چون به طور كلي يكي از عناصر سلامت روان، احساس جريان داشتن در زندگي و سيال بودن است و در خانواده‌هايي كه اين احساس از بين رفته و يك هدايت‌گر مثبت وجود ندارد، شادكامي از بين رفته و جاي خود را به انواع و اقسام بيماري‌هاي رواني مي‌دهد.

-سميه شرافتي-

مركز تحقيقات بهداشت روان انستيتو روانپزشكي تهران از سال 1382 به شكل رسمي فعاليت خود را در جهت گسترش پژوهش در حوزه بهداشت روان در كشور آغاز نموده است. دورنماي ( Vision ) اين مركز اين است كه معتبرترين و بالاترين مرجع علمي و پژوهشي در حوزه بهداشت روان در سطح كشور و منطقه مديترانه شرقي قرار دارد. اين مركز طي مدت فعاليت خود نزديك به 116 پروژه و پايان‌نامه تحقيقاتي را نظارت و سرپرستي كرده و يا در اجراي آنها مشاركت داشته است. 41 مقاله از اين مركز در همايش‌هاي داخلي، 22 مقاله در همايش‌هاي بين‌المللي، 56 مقاله در مجلات پژوهشي داخل كشور و 17 مقاله در مجلات بين‌المللي خارجي چاپ شده ‌است. اين مركز در راستاي اهداف خود، نسبت به توانمندي اعضاي هيئت علمي و پژوهشگران در حوزه بهداشت روان نيز پرداخته است مركز تحقيقات در برگزاري قريب به 31 كارگاه در حوزه پژوهش و برنامه‌هاي بهداشت روان مشاركت داشته است. اين مركز آمادگي لازم جهت مشاركت در انجام پروژه‌هاي مرتبط با بهداشت روان با مركز تحقيقات ديگر و نهادها و ارگان‌هاي ذينفع را داراست.

 

  تهيه و تنظيم :

  فرزانه صميمي

  كارشناس روان شناسي باليني

  1388

  

  

  

  × اسكيزوفرني چيست ؟

  اسكيزوفرني از جمله بيماريهاي عصبي رواني است كه يك درصد جمعيت جهان به اين بيماري مبتلا هستند امكان ابتلا به اين بيماري تقريبأ در تمام طول عمر وجود دارد . شايعترين سن ابتلا 15 – 30 سالگي است . مبتلايان به اين بيماري غالبأ نياز به خدمات مستمر روانپزشكي دارند بطوريكه طبق آمار نيمي از تخت هاي روانپزشكي توسط اين بيماران اشغال مي شود .

  اين بيماري در تمام اقوام ، فرهنگها و طبقات اجتماعي ديده مي شود و زن و مرد به يك نسبت به بيماري مبتلا مي شوند .

  در فرد مبتلا به اسكيزوفرنيا فعاليت ذهني و رواني دستخوش تغيير گرديده و در مرحله حاد بيماري فعاليت هاي هيجاني ، رفتاري و فكري ، عملكرد طبيعي خود را از دست مي دهد درمان به موقع همراه با حمايتهاي خانوادگي عملكرد هاي رواني بيمار را حفظ كرده و در بازگشت توانايي هاي رواني او موثر مي باشد براي نمونه دانش آموزش كه مبتلا به اسكيزوفرنيا است ، بطور موقت انگيزه تحصيلي خود را از دست مي دهد و اشتغالات ذهني جديد او را وادار به انزواطلبي و رفتارهاي غير عادي مي نمايد كه با درمان به موقع بهبودي نسبي حاصل مي شود .

 

  × علت بيماري :

  اصولأ هر بيماري در اثر اختلال عملكرد طبيعي يك يا چند سيستم بدن بروز مي كند .

 

  × ارث :

  بيماري در كساني بيشتر ديده مي شود كه در اقوام درجه يك آنها يعني برادر ، خواهر ، پدر و مادر بيماري مشابه وجود دارد . اما اين به معني ابتلا حتمي كسي كه با فرد مبتلاء رابطه خوني دارد نيست .

 

  × صدمات زايماني

  صدماتي كه هنگام زايمان به سيستم اعصاب نوزاد مثل فشار بر جمجمه ، طولاني شدن مدت زايمان ، كم خوني مغز نوزاد ، اختلال تنفسي بعد از زايمان كه مغز نوزاد را با كمبود مهم اكسيژن مواجه مي سازد از عوامل مهم آسيب پذيري است .

 

  × عفونت هاي دوران حاملگي

  ابتلا زن آبستن به برخي از عفونتهاي ويروسي مي تواند جنين وي را مستعد به اين بيماري نمايد .

 

  × سوء تغذيه

  تغذيه نامناسب و ناكافي در ماههاي اول حاملگي مي تواند آسيب هاي جبران ناپذيري به اعصاب جنين وارد آورده و او را مستعد بيماري سازد .

 

  × فشارهاي روحي

  اگر عوامل فوق ، اعصاب فرد را مستعد كند ، فشارهاي رواني قادر است شروع بيماري را تسهيل نمايد .

 

  × علائم اسكيزوفرني :

  تشخيص بيماري اسكيزوفرنيا صرفأ از روي علائم انجام ميگردد و شناخت آنها و توجه بموقع در تشخيص زودرس حائز اهميت است .

  علائم بيماري بسيار متنوع و در بسياري از مواقع تفاوت هاي زيادي ميان افراد مبتلا به اين بيمار ديده مي شود.

 

 

  مهمترين علائم عبارتند از :

  1. اعتقادات غلط

  اعتقاد غلط افكاري هستند كه واقعيت ندارند و با توجيه ، نصيحت آوردن دليل نيز اصاح نمي شود بعنوان مثال بيمار فكر مي كند كه ديگران سعي در آزار و اذيت او دارند يا اينكه ديگران فكرش را ميخوانند و يا راديو و تاويزيون پيام خاص به وي منتقل مي كند .

  اين افكار به نام افكار هذياني خوانده مي شوند .

  افكار هذياني جز با درمان از بين نخواهند رفت.

  

  2. توهمات

  بيمار صدا يا صداهايي را مي شنود كه واقعيت ندارد احساس مي كند كه كسي يا كساني با او صحبت مي كنند ، صدائي را مي شنود كه به او دستور انجام كاري را مي دهد يا در برابر چشمان خود صحنه هايي را مي بيند بدون اينكه اين تصاوير وجود داشته باشند گاهي چيزهاي خيالي را مي بيند و يا بوهايي را حس مي كند كه ديگران حس نمي كنند .

 

  3. كناره گيري از اجتماع

  بيمار سعي مي كند كه به خانه اقوام و خويشان نرود اكثرأ در اتاق خود يا در منزل مي ماند . از رفتن به مدرسه يا كار خودداري مي كند و هنگاميكه ميهمان به منزل مي آيد نزد آنان نمي رود .

 

  4. انكار بيماري

  علي رغم تلاش اعضاء خانواده ، بيمار افكار و توهمات خيالي خود را انكار مي كند و از اجراي برنامه هاي درماني خودداري مي ورزد .

 

  5. فقدان انگيزه

  بيمار انگيزه لازم براي زندگي را از دست داده و نسبت به كار تحصيل و روابط اجتماعي بي تفاوت مي گيرد. نرفتن به سر كلاس غيبت از كار ، عدم انجام كارهاي منزل از جمله اين موارد هستند .

 

  6. اختلال خواب

  در بسياري از موارد بخصوص در مراحل ، اوليه بيداريهاي شبانه ، راه رفتن در اتاق و احتمالأ سيگار كشيدنهاي شبانه از علائم آن مي باشد.

  ممكن است تمايل بيشتري به خواب در روز پيدا كند و نظم طبيعي خواب مختل گردد .

  ادامه اين بي خوابي ها باعث تشديد و يا عود علائم بيماري مي گردد .

 

  7. اختلال هيجاني

  اختلال در واكنش هاي هيجاني به صورت گريه و خنده هاي بي مورد ، كرختي و بي حوصلگي ، عصبانيت و پرخاشگري از علائم شايعي است كه در اين بيماران ديده مي شود .

 

  8. عدم رعايت بهداشت فردي

  سر و وضع آشفته ، شانه نزدن موها ، حمام نرفتن ، عدم رسيدگي به نظافت لباسها بي توجهي به سر و وضع خود ، روي آوردن به مواد مخدر از علائم ديگر بيماري است .

 

  9. رفتارهاي عجيب و غريب

  گاهي بيماران وضعيتهاي خاصي به خود مي گيرند ، خيره شدن به يك نقطه ، با خود حرف زدن ، انجام كارهاي تكراري ، خود آزاري از ديگر رفتارهاي بيمار مي باشد .

 

  توجه به علائم فوق مي تواند ما را به تشخيص زودرس بيماري و يا عود علائم آن راهنمايي نموده و درمان به موقع را براي بيمار فراهم نمايد.

  لذا توصيه مي شود كه خانواده هاي بيماران دقت لازم به علائم فوق را داشته باشند .

  

  مقابله با يك بحران

  زماني كه يكي از اعضاي خانواده دچار اسكيزوفرنيا مي شود دير يا زود يك بحران جدي روي خواهد داد وقتي چنين چيزي اتفاق مي افتد، شما ُُمي توانيد دست به اقداماتي بزنيد كه از بروز مصيبت جلوگيري كرده و يا احتمال آنرا كاهش دهد كمال مطلوب اينست كه شما بتوانيد مانع بدتر شدن علائم سايكوز ( سايكوز به معني از دست دادن ارتباط با واقعيت است ) بشويد و بلافاصله فرد بيمار را حمايت كنيد بندرت اتفاق مي افتد كسي يك دفعه تمام كنترل افكار ، احساسات و رفتار خود را از دست بدهد . اعضاي خانواده يا دوستان نزديك فرد بيمار ، معمولأ متوجه انواع رفتارهايي كه باعث افزايش نگراني مي شود مانند كم خوابي ، تكرار اعمال تشريفاتي خاص ، سوءظن و بدبيني ، عصبانيت هاي غير قابل كنترل و غيره خواهند شد. در طي اين مراحل اوليه گاهي مي توان يك بحران تمام و كامل را دفع كرد، اغلب در اين موارد فرد بيمار داروي خود را قطع كرده است اگر شما در اين باره شك داريد ، سعي كنيد او را به دكتر رفتن تشويق كنيد ، اگر در اين كار موفق نمي شويد هر چه حال فرد بدتر باشد احتمال كمتري دارد كه به گفته شما عمل كند . شما بايد تلفني با پزشك تماس بگيريد و يا با يك مددكار اجتماعي مشورت كنيد . شما بايد ياد بگيريد به احساسات آني خود نيز توجه كنيد اگر واقعأ ترسيده ايد ، از ديگران هم كمك بخواهيد. بخاطر داشته باشيد اولين وظيفه شما اينست كه به بيمار كمك كنيد تا كنترل دوباره خود را بدست آورد. هيچ كاري نكنيد كه صحنه را بيشتر متشنج كند . لازم است بدانيد كه فرد بيمار احتمالأ از اينكه حس كرده كنترل افكار و احساسات خود را از دست داده ، وحشتزده شده است ، بعلاوه صداهايي كه مي شنود ، ممكن است تهديد كننده باشد در ذهن بيمار چنين مي گذرد كه پيام ها از سيم هاي برق فرستاده مي شوند . اتاق از بوهاي سمي پر شده ، مارها روي پنجره مي خزند.

  اين حقيقت را بپذيريد كه فرد بيمار در يك حالت غير عادي قرار دارد در اين شرايط غير عادي بيمار ممكن است به توهمات خود واكنش بيروني نشان دهد . بعنوان مثال براي از بين بردن مارها پنجره را بشكند لازم است كه شما آرامش خود را حفظ كنيد زمانيكه منتظر رسيدن كمك هستيد يا قبل از اينكه تصميم بگيريد ، بيمار خود را به بيمارستان ببريد .

  توصيه هاي زير مي تواند كمك كننده باشد:

  ¯ به خاطر بسپاريد كه شما نمي توانيد در مواقع شدت ناراحتي بيمارتان ، منطق و استدلال بياوريد .

  بيحوصلگي يا عصبانيت نشان ندهيد .

  ¯ تهديد نكنيد اين كار شما ممكن است بعنوان يك بازي قدرت تعبير شود و رفتار تهاجمي فرد را افزايش دهد .

  ¯ فرياد نزنيد اگر به نظر مي رسد بيمار بدحال به حرف شما گوش نمي دهد باين خاطر نيست كه گوشش خوب نمي شنود ، صداها ، يا افكار هذياني ، مزاحم فكر او مي شوند.

  ¯ انتقاد نكنيد انتقاد بجاي بهتر كردن كارها آنها را بدتر خواهد كرد .

  

  با ساير اعضاي خانواده درباره اينكه بهترين راهكارها كدامند ، يا اينكه چه كسي مقصر است بحث و دعوا نكنيد الان موقع ثابت كردن چيزي نيست .

  ¯ بيمار را تحريك نكنيد زيرا تحريك كردن باعث مي شود تا بيمار واكنش نشان دهد . نتايج اين كار مي تواند فاجعه آميز باشد.

  ¯ اگر بيمار نشسته باشد در جلوي او نايستيد ، بلكه خودتان هم بنشينيد .

  ¯ با تقاضاهايي كه خطرناك و غير منطقي نيستند موافقت كنيد . اين باعث مي شود فرد بيمار احساس كند تا اندازه اي كنترل دارد .

  ¯ راه خروج را نبنديد با وجود اين سعي كنيد بين بيمار و يك راه خروجي قرار بگيريد .

  ¯ عواملي كه باعث حواس پرتي مي شود را كم كنيد مثلأ تلويزيون و راديو را خاموش كنيد .

  ¯ به بيمار نشان دهيد كه حال او را مي فهميد .

  ¯ آرام ، محكم و ساده صحبت كنيد .

 

  اگر رفتار سايكوتيك با خشونت همراه باشد ، ديگر زماني براي بكار بردن تمام راهكارهاي فوق الذكر نيست پليس را بدون درنگ خبر كنيد به آنها بگوييد وابسته شما مبتلا به اسكيزوفرنياست . وضعيت كنوني خود را تشريح كنيد و بگوييد براي دريافت كمك پزشكي و منترل رفتار خشونت آميز خويشاوند خود ، نياز به كمك پليس داريد . از پليس بخواهيد كه از هيچ سلاحي استفاده نكند اگر تنها هستيد حتمأ كسي را خبر كنيد كه تا موقع آمدن پليس نزد شما بيايد و بماند با پزشكي كه مسئوليت درمان خويشاند شما را بعهده دارد هر چه زودتر درباره شرايطي كه پيش آمده مشورت كنيد.

  چون يك بحران اغلب بدون خبر مي آيد ، قبل از اينكه اتفاق بيفتد بايد تدابيري اتخاذ كنيد به پليس محل خود تلفن كنيد و اطلاع دهيد يك خويشاوند مبتلا به اسكيزوفرنيا داريد كه ممكن است گاه و بيگاه رفتارهاي عجيب و غريب از او سر بزند . بگذاريد از قبل دوستان و همسايگان شما بدانند كه در صورت وخيم شدن اوضاع شما ممكن است از آنها كمك بخواهيد بعد هم يك فهرست از نامها ، آدرسها و شماره تلفن هاي افراد آشنا در دسترس بگذاريد . اگر بحراني پيش بيايد شما آمادگي لازم را خواهيد داشت لازم نيست درباره بچه ها و ساير افراد خانواده نگران باشيد.

 

  يك عامل مهم وجود دارد ، مصرف مداوم دارو ، خطر عود و بحران احتمالي را به نحو قابل ملاحظه اي كاهش مي دهد .

  

  × چگونه با بيمار مبتلا به اسكيزوفرنيا رفتار نمائيم .

  

  بيشترين رفتارهاي مشكل آفرين بيماران مبتلا به اسكيزوفرنيا عبارت اند از :

  ¯ پرخاشگري

  ¯ هذيان گوئي

  ¯ توهمات

  ¯ انزواي اجتماعي

  ¯ اختلال خواب

  ¯ رفتارهاي غير عادي

  ¯ بدبيني

  ¯ مشكل در مصرف دارو

  در اينجا به برخي از رفتارهاي بيمار و نحوه سازگاري خانواده بيماران با آنها اشاره مي شود .

 

  × پرخاشگري

  به منظور پيشگيري از رفتارهاي پرخاشگرانه ، لازم است عواملي كه منجر به بروز پرخاشگري ، تشديد ، تداوم و تقويت آن مي گردد مشخص شوند . يعني بدانيم در چه موقع ؟ كجا ؟ و در مواجهه با چه عوامل دروني و بيروني

  ( دروني مثل توهمات ، هذيانها ، بيروني مثل افراد غريبه و آشنا و ... ) بيمار خشمگين مي شود .

  

  × در صورت بروز رفتار پرخاشگرانه در بيمار ، مي توانيد اقدامات زير را انجام دهيد .

  1. از نزديك شدن و دست زدن به او دوري كرد چون ممكن است باعث افزايش خشم و تحريك او شود .

  2. سعي كنيد كه بيمار را درك كنيد و به او فرصت دهيد تا حتي الامكان با صحبت كردن مشكل خود را بيان كند ، مي توانيد بپرسيد ” آيا چيزي شما را عصباني كرده است “ يا ” حالتان خوب نيست “ . اين جملات به بيمار اجازه ميدهد تا با صحبت كردن خود را تخليه كند .

  3. با بيمار طوري صحبت كنيد كه به او نشان دهيد كه مورد پذيرش شما هست ، مثلأ ” من نگران شما هستم ” يا “ من مايلم مشكل شما را گوش كنم “ يا ” حتمأ اتفاق ناگواري شما را ناراحت كرده است “ . بايد به بيمار نشان دهيد كه او را دوست داريد و درصدد كمك به او هستيد . كساني كه تحمل كمتري دارند بهتر است با بيمار روبرو نشوند . چون عصبانيت آنها ، شعله خشم بيمار را بيشتر مي كند . بهتر است كساني با او روبرو شوند كه بيشتر مورد اعتماد او هستند .

  4. در موقع پرخاشگري تنها به استقبال بيمار نرويد ، معمولأ بيمار وقتي در مقابل چند نفر قرار ميگيرد ترجيح مي دهد تسليم شود .

  5. اگر بيمار شروع به گريه مي كند اجازه دهيد تا گريه كند ، چون باعث مي شود كه احساساتش تخليه شود .

  6. هيچ وقت نبايد بيمار مبتلا به اسكيزوفرنيا را تحقير كرد ، چون حساسيت زيادي به اين رفتار دارد .

  7. وسايل خطرناك را بايد از دسترس بيمار دور كرد .

  8. چنانچه هر دو شما خشمگين هستيد و مي ترسيد كنترل خود را از دست بدهيد بهترين كار براي پيشگيري از صدمه ، دور شدن از يكديگر است .

  9. آرامش خود را حفظ نمائيد و واضح صحبت كنيد .

 

 

  × چگونه به بيمار براي ” مراقبت از خود “ كمك كنيم ؟

  1. بيمار را تشويق كنيد تا فعاليتهاي روزانه زندگي را در حد توان خود انجام دهد . مثلأ براي نظارت ، از او خواسته شود كه صابون را بياوريد و در عوض كردن لباس كمك نمايد. به محض پاسخ مثبت و همكاري بيمار ، او را تشويق كنيد .

  2. كارهاي مستقل بيمار را شناسايي كنيد و تشويق نمائيد . مثلأ هر موقع بيمار نظارت شخصي را رعايت كرد او را تشويق نمائيد. چون با انجام اين كار به مرور رفتارهاي بيشتري را در بيمار ايجاد خواهيد نمود .

  3. اگر بيمار به دليل سوءظن و ترس از مسموم شدن از خوردن غذا امتناع مي ورزد، سعي كنيد ابتدا خودتان از غذا مقداري بخوريد تا ظن او برطرف ويا كم شود . در موارد شديدتر بهتر است از غذاهاي كنسرو شده استفاده كنيد .

 

  × چگونه به بيماري كه دچار ” اختلال خواب “ است كمك كنيم ؟

  1. حتي المقدور از خوابيدن بيمار در طول روز ممانعت بعمل آوريد .

  2. برنامه اي منظم براي فعاليت هاي بدني ، مثل ورزش براي بيمار در نظر گرفته شود. اين كار ياعث بهبود خواب شبانه ميشود .

  3. مصرف نوشيدنيهاي كافئين دار از قبيل چاي ، قهوه بخصوص هنگام عصر و شب محدود شود .

  4. استفاده از نوشيدنيهاي گرم و غير محرك ـ غذاي سبك ـ مختصر و حمام كردن بيش از خواب مفيد است.

  5. محيط خواب بيمار حتي المقدور آرام باشد و چراغ خواب كم نوري برايش روشن شود تا از ترس او كاسته شود .

  

  × چگونه به بيمار در خوردن دارو كمك كنيم ؟

  خانواده و اقوام بيماران اغلب با مقاومت بيمار نسبت به مصرف دارو و مشاركت در ساير اقدامات درماني مواجه مي شوند. ممكن است عدم همكاري بيمار به خشم و سر شكستگي خانواده منجر شود .

  در چنين وضعيتي، قدم اول تأمل و تفكر در اين باره است كه چرا چنين رفتاري از بيمار سر مي زند :

  ¯

  1. او نمي خواهد بيماري خود را قبول كند ، مشابه اولين عكس العمل انسان در مقابل هر چيز ناخوشايندي مثل مرگ يك عزيز ، وجود بيماري را انكار ميكند .

  2. او از داغ ننگي كه جامعه به بيماري رواني ميزند بسيار آزرده است و آينده را درد آلود مي بيند .

  3. پذيرش دارو به معني درمان براي مدتي طولاني است .

  4. اثرات جانبي داروها ناراحت كننده است .

  5. خوردن دارو به معني پذيرش بيماري رواني است .

  6. مصرف دارو باعث تخفيف علائم مي شود و بيماري به محدوديتهاي خويش آگاه مي شود ، اين موضوع او را ناراحت مي كند زيرا بعضي از بيماران مايل هستند در آن قدرت و هيجان ناشي از بيماري باقي بمانند. بهر حال وادار كردن بيمار به استفاده از دارو كار آساني نيست . او بايد بداند كه از او انتظار همكاري مي رود . بهتر است هر اقدامي كه براي بهبودي خود انجام ميدهد مورد تشويق قرار گيرد .

  ناموفقيتها و اشتباهات را به رخ او نكشيد . يادآوري يك دوره درماني موفق در گذشته احتمالأ او را به مصرف دارو ترغيب خواهد كرد . ارتباط دادن خاطره هاي ناگوار از قبيل هيجان شديد، كتك كاري ، زنداني شدن ، يا بستري شدن در بيمارستان در زماني كه از مصرف دارو سرباز ميزند يا ناقص مصرف مي كند ، مي تواند وي را متقاعد مند كه دارو برايش مفيد است .

  7. دلسردي يا ترديد نسبت به كارايي داروهاي روانپزشكي به خود راه ندهيدا زيرا احتمال دارد افكار شما به بيمار منتقل شود و اثر منفي بر جاي گذارد .

 

  × براي مصرف مرتب دارو توسط بيمار چه كار مي شود كرد ؟

  به دقت به سخنان بيمار گوش دهيد :

  بسيار مهم است كه خانواده به اظهارات ، ترس و ناراحتي بيمار در رابطه با مصرف دارو به دقت گوش داده و به شكايت هاي او توجه كند. به عنوان مثال مهم است كه خانواده ناراحتي هاي ناشي از عوارض جانبي دارو را مورد تصديق قرار دهد .

  × رنج و ناراحتي بيمار را مهم تلقي كنيد:

  ناراحتي را دست كم نگيريد ، در عوض به او يادآوري كنيد كه تأثير مفيد دارو بيشتر از عوارض ايجاد شده است. براي تسكين آن ناراحتي مي توان بعضي كارها را انجام داد، پيشنهادهايي چون آشاميدن آب و مايعات بيشتر براي خشكي دهان يا مكيدن يخ براي حالت تهوع يا استراحت هنگام خواب آلودگي و استفاده از عينك آفتابي براي حساسيت به نور آفتاب موثرند .

  

  × آموزش بيمار :

  به بيمار كمك كنيد تا در حد ظرفيت و توان خويش در مورد مصرف يا مصرف دارو اطلاعاتي كسب كند ، اثرات مفيد آن را بداند و عوارض ناشي از خودداري از مصرف يا مصرف نامرتب را هم فرا گيرد. دانستن عوارض جانبي و چگونگي تعديل و تسكين آنها نيز براي بيمار ضروري است .

 

  × انتخاب داروي مناسب :

  چنانچه بيمار به هر دليلي داروئي را به ديگري ترجيح مي دهد تشويق كنيد و اين مطلب را با پزشك بيمار در ميان بگذاريد تا پاسخ مطلوبي از درمان بگيريد .

  انتخاب روش ساده براي مصرف دارو :

  كمك كنيد بيمار با روشي ساده ساعت مصرف دارويي خود را بخاطر بسپارد .گاهي بقدري حواسش پرت ميشود كه فراموش مي كند ، دارو را بخورد ، در اين صورت به او ايراد نگيريد فقط كمكش كنيد تا به يادآورد. مي توانيد برگه روزانه برايش طراحي كنيد يا تمام قرصهاي مورد مصرف روزانه را در جعبه اي كوچك قرار دهيد يا زمان مصرف دارو را هر روز در ساعت معيني ( قبل يا بعد از غذا ) مشخص كنيد بايد بدانيد كدام روش علمي تر است .

 

  × حمايت و ثبات :

  در برابر همكاري بيمار با درمان بايد او را تحسين كرد ، استفاده صحيح و مرتب از دارو ممكن است تغيير بزرگي در زندگي بيمار ايجاد كند ، كه نشانگر ارزش پيگيري خانواده است . اگر دارو درماني موجب بهبودي چشمگير بيمار شود مي توان براي ديگر خانواده ها هم آنرا سرمشق قرار داد و پيروي از دارو درماني مرتب را شرط زندگي بيمار در كنار خانواده معرفي كرد .

  نكته مهمي كه خانواده ها و مراقبان بيمار بايد مورد توجه قرار دهندة آموختن صبر است . خانواده و بيمار هر دو بهتر است توجه به پيشرفتي كنند كه با گامهاي كوچك برداشته اند .

  ¯

  اختلالات دو قطبي از بيماريهاي شايع خلقي است كه موجب تغييرات گسترده بصورت افسردگي و سرخوشي بطور متناوب ظاهر مي شود .

  علائم بيماري در دوران افسردگي

  1. اختلال در خواب بصورت پرخوابي يا كم خوابي .

  2. اختلال در اشتها بصورت پراشتهايي يا كاهش اشتها .

  3. كاهش انگيزه زندگي .

  4. خستگي زودرس و عدم توانايي انجام كارها .

  5. كاهش ميل جنسي .

  6. تهديد و اقدام به خودكشي .

  7. و بالاخره هنگام شدت فاز افسردگي توهم و هذيان نيز ديده مي شود .

 

    

 

 

  علائم بيماري در دوران سرخوشي

 

  1. خلق بالا و تحريك پذير .

  2. اعتماد به نفس بالا و احساس بزرگ منشي .

  3. افزايش انرژي و فعاليت بيش از حد .

  4. رفتارهاي نامناسب جنسي و افزايش ميل جنسي .

  5. رفتارهاي نامناسب اجتماعي مثل رانندگي خطرناك و غيره .

  6. و در هنگام شدت يافتن علائم وجود هذيان و توهم .

 

  1 % افراد جامعه به اين بيماري مبتلا مي شوند ، ميزان ابتلا بين زنان بيشتر از مردان است . متوسط سن ابتلا 30 سالگي است .

 

  

    

  درمـان

  

  استفاده از داروهاي تنظيم كننده خلق مثل ليتيوم ، كاربامازپين و والپرات سديم و در مواردي استفاده از ECT ( شوك الكتريكي ) .

  و بالاخره استفاده ار درمانهاي غير دارويي مثل رفتار درماني ، خانواده درماني و گروه درماني .

 

  مراقبين بيمار بايستي به خاطر داشته باشند :

  1. بيمار را پس از دوران حاد بيماري به انجام فعاليتهاي گروهي و اجتماعي تشويق نمايند .

  2. از سرزنش كردن بيمار بپرهيزند .

  3. مشاركت دادن بيمار در انجام امور منزل .

  4. خودداري از بحث و جدل در مورد عقايد و نظرات بيمار .

  5. نظارت بر مصرف دقيق و به موقع دارو .

  6. توجه به دور ساختن وسايل برنده و تيز از دسترس بيمار به هنگام عود بيماري .

 

     

  7. توجه به عوارض جانبي داروها مثل خواب آلودگي ، اشكال در بلع ، سرگيجه و غيره .

  8. احتياط در مورد تغييرات در زندگي بيمار مثل تغيير در محل زندگي ، كار يا ازدواج .

 

  با مشاهده هر يك از علائم زير بايستي مراقب بازگشت بيماري باشيم .

  1. كم خوابي يا بي خوابي .

  2. اضطراب و بيقراري .

  3. عصبانيت و تحريك پذيري .

  4. عدم حضور در محل كار و يا گوشه گيري .

 

 

              

    عواملي كه موجب بازگشت بيماري مي شود .

  1. قطع دارو يا مصرف نامرتب آن .

  2. مواجهه با استرس و فشار رواني .

  3. وجود اختلافات خانوادگي و هيجانات زياد.

  4. مصرف مواد مخدر .

 

 

  بيماري دو قطبي از جمله بيماريهايست كه كنترل و درمان آن نياز مبرم به همكاري بيمار و خانواده دارد . پس از كنترل علائم ميتوان با نظر پزشك از ميزان داروها كاست اما بدون تجويز پزشك نبايستي اقدام به قطع درمان گردد .

 

  تهيه و تنظيم : فرزانه صميمي

آيا بيماري هاي رواني مايه شرمساري هستند؟

 

  ☺ مقدمه : در پژوهشهاي متعددي ثابت شده است كه مهمترين مانع در رساندن خدمات سلامت روان به مردم، ترس آنها از انگ خوردن يا برچسب خوردن است.

  ☺ انگ چيست ؟

  انگ مجموعه اي منفي از نگرشها، تفكر، بازخورد، پيش داوري درباره يك شخص، گروه، جامعه يا ملت است. مثلا اهالي فلان شهر خسيس هستند، اهالي فلان قوم، ابله هستند... انگ سبب مي شود ما از چيزي بترسيم، آنرا طرد يا انكار كنيم و يا خجالت بكشيم و شرمنده شويم. مثل سرطان، سل، جذام، اعتياد، ايدز، ناباروي. لازم نيست انگ هميشه در مورد بيماري ها بوده بلكه مي تواند حتي درباره مسايل اجتماعي نيز باشد، مثلا طلاق، بعضي مشاغل (مرده شوي، خدمتكار، فراش مدرسه و ...) و شرايطي چون بيوه بودن، استفاده از سمعك، عصا، صندلي چرخ دار، چاقي، لاغري، كوتاهي قد، بلند قدي، لهجه اي خاص، يا رنگين پوست بودن كه مي توانند مصداقهايي از انگ خوردن باشند.

  ☺ انگ چه مشكلاتي در زمينه سلامت روان ايجاد مي كند؟

  اگر بپذيريم كه روان هم مانند جسم بيمار مي شود و بيماريهاي رواني نيز قابل درمان هستند، پذيرش و تحمل ما در اين زمينه بالا خواهد رفت. يادمان باشد كه از هر 5 نفر ايراني، يك نفر از مشكلات سلامت روان رنج مي برد. معني ديگر اين جمله آن است كه اگر ميانگين خانوار را 5 نفر فرض كنيم، در هر خانواده يك نفر نيازمند دريافت خدمات روان پزشكي و روانشناختي است.

  ☺ مشكلاتي كه بخاطر انگ پيش مي آيند عبارتند از:

  عدم مراجعه به موقع به روان پزشك

  كاهش همكاري با پزشك معالج

  ☺ تاثيرات اجتماعي انگ:

  برخورد خانواده ها: تجربه كاركنان بخش روانپزشكي در بيمارستانها نشان داده است بيماران رواني كمتر در ملاقات ها گل دريافت مي كنند در حالي كه بيماران جسمي در هر ملاقات چندين دسته گل دريافت مي كنند. آيا اين يك تبعيض بزرگ بين بيماران جسمي ورواني نيست؟

  ايجاد مشكل در ازدواج: بيماران رواني، براي ازدواج و تشكيل خانواده نيز دچار مشكل مي باشند و كمتر كسي به خاطر انگ بيماري رواني، حاضر به ازدواج با آنها مي شود.

  اشكال تراشي در استخدام آنها: تحقيقات نشان مي دهند اكثر بيماران، بيشتر حاضرند در مصاحبه استخدامي بجاي اشاره به سوابق بستري در بيمارستان روانپزشكي، به داشتن سابقه محكوميت در زندان اشاره كنند.

  سنگ اندازي مسئولين بهداشتي براي تاسيس بخش روانپزشكي در بيمارستانهاي عمومي

 

  ☺ چه بايد كرد؟

  همه بايد دست به دست هم داده و براي بهبود وضعيت اين بيماران تلاش كنيم.

  خود ابرازي: اشكالي ندارد اگر افرادبزرگي كه دچار بيماري هستند، آن را اعلام كنند، مثلا يك نويسنده يا شاعر بزرگ به بيماري يا اختلال رواني خود اشاره كند.

  استفاده از هنر براي شناساندن اين نوع بيماريها به مردم: فيلم ذهن زيبا با شركت راسل كورو و فيلم اوتيسم با بازي زيباي داستين هافمن و ......

  نظارت دائمي مردم و متخصصان بر نمايشهاي صدا و سيما: با ديدن توهين به بيماران رواني در فيلمها و سريالها، فورا با شماره 162 تماس گرفته و اعتراض خود را ابراز كنيم.

  مراقب زبان خود باشيم تا با استفاده نامناسب از كلماتي مانند ديوانه و رواني و تيمارستان يا دارالمجانين ناخواسته باعث رنجش بيماران نشويم.

  هيچ يك از ما براي يك بيمار سرطاني يا جذامي لطيفه نمي سازيم و نمي گوييم، پس چرا بايد براي بيمار رواني و كادر بيمارستان رواني لطيفه ساخت و به آن خنديد؟

 

 

  نويسنده: دكتر سيد مهدي حسن زاده با همكاري نرگس عليرضايي