چگونگه با کودکی که مادر/پدر خود را از دست داده  است، رفتار کنیم؟

مرگ پدیده ای است که هر انسانی با آن روبروست زیرا یکی از وقایع گریز ناپذیر زندگی است. اما آموزش آنچه درباره مرگ می دانیم به کودکان خردسال، کار ساده ای نیست. زیرا مرگ، احساسات اندوه و غمگینی را برمی انگیزد که حتی بزرگترها نیز از آن گریزانند. اما حرف نزدن درباره آن، یا پنهان کردن و بطور متعارف گفتن عباراتی از این قبیل که : "مامان رفته پیش خدا" یا "مامان رفته یه جای دور" اصل مسئله را حل نمی کند. کودک ما در جهانی زندگی می کند که روزبروز از طریق فیلم، کارتون، واقعیت و حتی در بازی ها با پدیده مرگ آشنا می شود. گاه جوجه ای که برای او خریده اید می میرد و گاه با لاشه گربه مرده ای در خیابان روبرو می شود. اگر نخواهیم یا نتوانیم موضوع مرگ را برای او جا بیندازیم، در بزرگسالی خواهد آموخت که از رویارویی و پذیرش مسائل ناراحت کننده و غم انگیز سرباز زده و آنها را انکار نماید.

کودک کنجکاو است و می خواهد بداند چرا ناگهان همه اعضای فامیل در خانه آنها جمع شده اند، چرا همه سیاه پوشیده اند و چرا فضای خانه سنگین و سیاه است؟ مادر کجاست و چرا میهمانها او را که می بینند، گریه می کنند. پاسخ ندادن به این کنجکاوی کودک، باعث می شود او در مسیر رشد خود، از درک موضوع مهمی چون مرگ و فقدان که موجب تالم روحی می شوند، باز بماند و چه بسا این عدم درک برای او مشکل ساز شود. کودکی که دستش به بخاری داغ تماس یابد و سوزش آن را درک نکند، شاید به سرعت دستش را کنار نکشد و سوختگی شدیدتری برای او اتفاق بیفتد. در زندگی واقعی نیز اگر نتواند در تجربه از دست دادن عزیزان، خصوصا مادر غمگین شود و احساسات خود را تخلیه نماید، فرصت دریافت کمک و همدردی دیگران را از دست خواهد داد و در خود فرو خواهد رفت.

به این ترتیب، باید کودک را به اقتضای سن و میزان درک و هوش عمومی او، در جریان قرار داده و اجازه داد تا احساس خود را به هر شکل ممکن ابراز و تخلیه نماید. باید عواطف او را پذیرفت و طبیعی دانست، جلوی ابراز عواطفش را نگرفت، زیرا این عواطف نیز مانند واقعه مرگ مادر، طبیعی هستند و هرچه بیشتر ابراز شوند، بیشتر درک خواهند شد.

به سوال کودک راجع به مرگ می توان این گونه پاسخ داد:

مامان مرده است، یعنی دیگر نفس نمی کشد، نمی تواند راه برود، حرف بزند و پیش ما باشد. اما ما (من) در کنار تو هستیم و از تو مراقبت می کنیم. یا: ما خیلی ناراحتیم که مامان دیگر پیش ما نیست و ما خیلی دلتنگ او می شویم ولی خوب است که بدانی او الان پیش خداوند است. به هرحال، هر کودکی ممکن است واکنشی متفاوت نشان دهد؛ برخی دچار احساس گناه می شوند که : "چون من بچه بدی بودم، مادر مرد". برخی نیز ممکن است بی تفاوت بگویند: "حالا که مامان نیست، می تونم تا هر وقت که بخوام دوچرخه بازی کنم". به کودک کمک کنید خاطرات خوب مادر را به یاد بیاورد. اجازه تعریف از گذشته دادن به کودک خیلی آرامش می دهد. کودکان به روش های قابل لمس برای سوگواری نیازمند هستند، بنابراین به جای شرکت در مراسم تدفین، کودک زیر 10 سال می تواند در خانه بماند و تصویر مادر را بکشد یا در مراسم دیگر سوگواری شرکت داده شود. همینطور می توان با دادن یک یادگاری از مادر به کودک، برای ایجاد احساس آرامش در او اقدام نمود؛ مثلاً می توان یک گردنبند یا لباسی از مادر را در اتاقش گذاشت. سعی کنید که کودک هر چه زودتر به زندگی همیشگی و روزمره اش برگردد، فعالیت ها و برنامه های همیشگی به کودک کمک می کند که زودتر احساس امنیت و آرامش کند.

در شرایط دشواری که خود شما از یک غم بزرگ در رنج هستید، انتظار رفتار کامل و بدون اشکال از خود نداشته باشید. در این مواقع ممکن است شما جلوی کودک گریه کنید یا جواب سؤالات او را در وهله اول نداشته باشید که اینها همه طبیعی است، بنابراین از دوستان و اقوام کمک بخواهید و به یاد داشته باشید هرچه شما به خودتان بیشتر کمک کنید تا با مسأله سوگ کنار بیایید، به کودکتان نیز بیشتر می توانید یاری برسانیـد.

به هر تقدیر، اقداماتی که برای کمک به کودکان داغدیده انجام می شود  باید بر چهار مرحله سوگواری استوار باشد که عبارتند از :

-         پذیرش واقعیت فقدان

-         تجربه درد و عذاب سوگواری وگذر از آن

-         سازگاری با محیطی که متوفی دیگر درآن حضور ندارد

-         یافتن راه هایی برای به یاد داشتن متوفی و صرف انرژی برای دیگر روابط

درمان کودکان داغدیده می تواند به شکل جلسات مشاوره های فردی ، گروههای داغدیده و خانواده درمانی باشد .    

                                                                                    نرگس علیرضایی

                                                                                    کارشناس ارشد روانشناسی تربیتی