دفتر مطالعات اسلامي در بهداشت روان دردهه1360پايه‏گذاري شد.در اين دهه شعار انقلاب فرهنگي در دانشگاه ها مطرح بود وجامعه دانشگاهي مي‏رفت تا خود را با شرايط جديد وفق دهد.رشته‏هاي مربوط به حوزه بهداشت روان از جمله روان شناسي وروان پزشكي نيز ازشرايط پيش آمده پس از انقلاب اسلامي تاثير گرفتند.يكي از گزاره هاي مطرح در اين دوره اين بود كه پيامبران به ويژه پيامبر اسلام(ص)براي ايجاد تعادل دررفتار،فكرواحساس بشر آمده اند.بنابراين، روان شناسان به عنوان پيام آوران عصر جديدملزم به ادامه همين راه هستند.اين فرضيه كه دراكثر اوقات به دليل فضاي حاكم الزام آور بود موافقان ومخالفان خود را داشت.گروهي بطور كامل مخالف اين نظر بودند وگروهي به طور كامل موافق.اما از آنجا كه علم كرانه هاي قطبيت يافته را در مي نورد دو پس از مدتي با مطلق انگاري بيگانه مي شود گروه ميانه اي نيز شكل گرفت.
گروه ميانه نه توانست از دست آوردهاي مهم،كاربردي، رو به فزوني و علمي بهداشت روان چشم پوشي كند ونه توصيه هاي ديني به ويژه آموزه هاي اسلامي را ناديده بگيرد.در نتيجه لازم بود تا براي تبيين و بررسي بيشتر،دفتري باروش شناسي علمي و دانشگاهي در حوزه بهداشت روان شروع به فعاليت كند تا همگام با دانش روز جهان مشخص شود كه مذاهب واديان، از جمله اسلام، در مورد مفاهيم روان شناختي چون احساس،ادراك،تفكر،روابط بين فردي، شخصيت وامثال آن چه نظري دارند.
در اين راستا، از1363گروهي ازمتخصصان بهداشت روان كه در ميان آنها نام‏هايي چون دكتر جعفر بوالهري،دكتر سيد احمدواعظي،دكتر مهدي بيناودكتر مصطفي حمديه به چشم مي خوردبه اين مهم علاقمند شدند وجلسه هايي را با حضور اساتيد حوزه از جمله مرحوم علامه محمد تقي جعفري برگزار كردند.به دنبال اين تلاش ها در آذر ماه 1366طي نامه شماره9913،دكتر سيداحمد واعظي معاون پژوهشي وقت دانشگاه علوم پزشكي ايران در پاسخ به پيشنهاد تاسيس دفتر مطالعات اسلامي در بهداشت روان از طرف دكتر جعفر بوالهري عضو هيئت علمي انستيتو روانپزشكي تهران موافقت با ايجاد دفتر مطالعات اسلامي در بهداشت روان را به صورت كتبي اعلام نمود.
دانشگاه باتاسيس دفتر مطالعات اسلامي در بهداشت روان موافقت كرداما به دليل اينكه تمام امكانات كشور در خدمت دفاع از كشور در جنگ با عراق خلاصه شده بود دانشگاه بدون ايجاد واحدي مستقل و رسمي خواست تا دفتردرساختار غيررسمي (فعلي) شكل گيرد.براين اساس مي بايست سرپرستي دفترداوطلبانه به عهده فردي گذارده مي‏شد.
در نوزدهم ديماه همان سال دكتر سيد احمد واعظي معاون پژوهشي دانشگاه طي حكمي دكتر جعفر بوالهري رئيس وقت مركز روان پزشكي اسماعيلي را با حفظ سمت به عنوان سرپرست دفتر مطالعات اسلامي در بهداشت روان منصوب كرد[1]ومقررشد كه دفتر مطالعات اسلامي در بهداشت روان در انستيتوروان پزشكي تهران كه يك دهه از عمرآن مي‏گذشت و در آن زمان دكتر احمد محيط رياست آن را برعهده داشت، مستقر شود.[2]
دفتر مطالعات اسلامي در بهداشت روان در يكم بهمن ماه همان سال آغاز به كار كرد[3]. در سال 1372دكتر سيداحمد واعظي و سپس در1383آقاي عباس رمضاني فراني به عنوان سرپرست دفتر مطالعات اسلامي در بهداشت روان منصوب گرديدند. با توجه به 19سال تلاش مستمر وفراگير دفتر مطالعات اسلامي در بهداشت روان بدون وجود بودجه، رسميت و جايگاه سازماني واداري مستقل وتنها باتكيه بر انگيزش هاي فردي وفعاليتهاي داوطلبانه،مي توان در يك جمله اين فرازونشينها را خلاصه كرد كه دو دهه تلاش مستمربراي اهراز هويت مستقل صورت گرفته است. زيرا با وجودتمام تلاش‏ها، مكاتبه‏ها وپيگيري‏ها، و مخالفتهاي فراوان از مجله مخالفت هيئت مميزه دانشگاه، تنها كميته‏اي تحت عنوان دين وبهداشت روان در مركزتحقيقات بهداشت روان انستيتوبه وجود آمده است كه هويت مستقلي را، باتوجه به اهميت وجايگاه ماهوي دفتر مطالعات اسلامي در بهداشت روان، شكل نداده است. با اين حال، دفتر مطالعات اسلامي در بهداشت روان از اين پس تحت عنوان واحد بهداشت روان و دين مركز تحقيقات بهداشت روان انستيتو به فعاليت هاي خود ادامه خواهد داد.
اهداف
درابتدا،طرح پيشنهادي تشكيل دفتر مطالعات اسلامي در بهداشت روان هدف اصلي زيررا مطرح كرد:"ايجاد هماهنگي وهمكاري درآن دسته ازمطالعه ها وپژوهش هاي مختلف در زمينه بهداشت روان كه به نحوي در ارتباط با مفاهيم وآموزش هاي اسلامي باشد.همچنين،تشويق پژوهشگران به انجام اين مطالعه ها،انتشاروآموزش مطالعه‏هاي موجود وايجاد مركز اطلاعات وكتابخانه مربوط به آن[4]."
پس از گذشت دودهه طراحان اهداف فوق در پاسخ به اين پرسش كه هدف كلي از تشكيل دفتر مطالعات اسلامي در بهداشت روان چه بود؟پاسخ‏هايي برخاسته از تجربه را ارايه مي‏دهند: دكتر سيداحمد واعظي هدف كلي از تشكيل دفتررا"بررسي تاثير اعتقادهاي ديني بر بهداشت رواني باعنايت به معيار ها وملاكهاي علمي روان شناسي در مورد كاركنان بهداشت روان و مراجعان به آنها مي داند."دكتر جعفر بوالهري هدف از تشكيل دفتر مطالعات اسلامي در بهداشت روان را "بررسي روش شناسانه علمي،دانشگاهي و نوين در بهداشت روان در جهت پاسخگويي به اين پرسش مي داندكه مذاهب از جمله اسلام در مورد احساس،رفتار،تفكرواصلاح روابط بين فردي چه چيزي مي گويند: "بنابراين،عنوان دفتر مطالعات اسلامي در بهداشت روان نيز اشاره به مطالعات در مورد اسلام و مرتبط با بهداشت روان دارد."
بانگاهي به فعاليتهاي19 ساله دفتر مطالعات اسلامي در بهداشت روان مي توان دريافت كه نه تنها در جهت دستيابي به اين اهداف تلاش شده است بلكه در عمل، دفتر مطالعات اسلامي در بهداشت روان سعي كرده فراتر از آن نيز پا بگذارد.
با توجه به آنچه گذشت اهداف شكل گيري دفتر مطالعات اسلامي در بهداشت روان عبارتند از:
1-توسعه،گسترش وحمايت از پژوهش در زمينه تبيين ديدگاه هاي ديني با تاكيد برآموزه هاي اسلامي در مورد مفاهيم بهداشت روان.
2- تسهيل فرآيند پژوهش در حوزه بهداشت روان.
3-تهيه وانتشار مقاله ها، كتابها و متون آموزشي براي پژوهشگران، مربيان و دانشجويان در حوزه و دانشگاه.
4-همكاري با موسسه هاو مراكز دانشگاهي و حوزوي كشوردر مورد برگزاري همايش ها،كارگاه هاي آموزشي،گردهمايي هاي ماهانه،تهيه متون واجراي طرح هاي پژوهشي.
5-برقراري ارتباط دوسويه بين پژوهشگران دانشگاهي- حوزوي و بهداشت روان
فعاليتهاي دفتر: ازفرازبي فرود تا تلاش مستمر وافق هاي فراسو
دفتر از آغاز تاكنون به دنبال تدوين چهارچوب روش شناسانه، تعيين خط مشي و ترسيم مسير آتي بوده است. اين فراز و نشيبها را مي‏توان به صورت زير مرحله بندي كرد:
1- گردآوري منابع موجود داخلي: در آن زمان كتابهاي مولفاني چون، بازرگان، پاك نژاد، فلسفي، راشد و امثال آن بدست آمد كه مي كوشيدند نكته هاي تربيتي، اخلاقي و تا حدودي روان شناسي دين اسلام را براي عوام و خواص بيان كنند. به عبارت ديگر تلاش مي‏كردند زندگي روزمره و دين را گره بزنند ديگر اينكه دين را با علم به اثبات برسانند. اين مرحله حدود 2 سال به طول انجاميد.
2- گردآوري منابع خارجي: در اين مرحله به مجله ها و كتاب هاي معتبر علمي دنيا رجوع شد. با بررسي اين منابع دفتر خيلي زود متوجه شد كه منابع داخلي برداشتهاي سطحي، شخص مدار و فاقد روش شناسي و تكرار پذيري است. اين آشنايي با دنياي مطالعه هاي بهداشت روان و مذهب به دفتر در خروج از پوسته‏ي خود كمك شايان توجهي كرد.
3- تدوين چهارچوب روش شناسانه: لازم بود الگوها و طرح‏هاي موجود براي بررسي روش مند رابطه ي بين مذهب و بهداشت روان بررسي شوند تا مناسب ترين روش انتخاب شود. روش شناسي تدوين شده مي‏بايستي هم با جهانشمولي دين و علم و هم با فرهنگ غني ايراني- اسلامي منطبق مي‏بود. اين مرحله قريب به 2 سال طول كشيد.
4- ارايه الگوهاي روش شناسي به صاحب نظران حوزه و دانشگاه: واضح است كه به خاطر وجود برخي حساسيتها در قلمرو پژوهش‏هاي روان شناختي در مورد اسلام، نظر حوزه در اين خصوص مهم بود. در اين مرحله افرادي چون مرحوم علامه محمدتقي جعفري، استاد مكارم شيرازي، آيه الله مصباح يزدي و دكتر عبدالكريم سروش و مرحوم دكتر محمدنقي براهني، پدر علم روان سنجي ايران، امثال آنها در مورد الگوهاي روش‏شناسي، نقطه نظريه هايي را ارايه دادند. با توجه به بررسي مجموعه نقطه نظرها و اعمال تعديل‏ها و تصحيح‏هاي ارايه شده، روش شناسي ديني واحدي به دست آمد.
5- انجام پژوهشها و اجراي كارگاهها و همايش‏ها: پس از فراز و نشيبهاي زياد بايستي مرحله عمل شروع مي شد عمل در اينجا به معني تحقق پژوهش‏هاي روان شناختي در مورد مذهب در چهارچوب روش شناسي به دست آمده بود. اما جامه ي عمل پوشيدن به يك روش مستلزم اسباب و لوازمي است. عدم حمايت از دفتر و طرح‏هاي آن اين فراز را فرازي بي فرود تبديل كرد.
كارنماي دفتر مطالعات اسلامي در بهداشت روان
در اين ميان ممكن است به نظر آيد كه دفتر متوقف شد اما استفاده از حداكثر امكانات موجود، بي مهري هاي مانع ساز را تبديل به فرصتهاي مغتنمي كرد كه پيامدها و نتايج آن در بخش ضميمه تحت عنوان كارنماي دفتر مطالعات اسلامي در بهداشت روان به تفصيل آمده است.
كارنماي دفتر را مي‏توان در دو بخش و 6 بند آورد:
بخش نخست: فعاليتهاي انجام شده كه شش بند را در برمي‏گيرد:
1- انجام يا مشاركت در طرح‏هاي تحقيقاتي و ارايه مشاوره به محققان و دانشجويان.
2- برگزاري بيش از 144 گردهمايي ماهانه با موضوع هاي سخنراني مربوط به حوزه مذهب و بهداشت روان از سال 1371 تاكنون.
3- برگزاري همايش‏ها يا همكاري در برگزاري آنها
4- انتشارات
5- گردآوري منابع و اطلاع رساني
6- همكاري با ساير مراكز علمي- پژوهشي فعال در قلمرو مذهب و بهداشت روان و كمك به راه اندازي و فعال ماندن اين مراكز.
بخش دوم: فعاليتهاي آتي : كه در ده بند خلاصه مي‏شود:
1- راه اندازي سايت بهداشت روان و مذهب
2- انتشار مجله بهداشت روان و مذهب، فعلاً به صورت خبرنامه الكترونيكي.
3- برگزاري كارگاه هاي آموزشي و تهيه بسته هاي آموزشي مربوط به آن.
4- انجام طرح هاي پژوهشي يا مشاركت در انجام آنها.
5- برگزاري دومين همايش بين المللي نقش دين در بهداشت روان با همكاري نهاد مقام رهبري در دانشگاه علوم پزشكي ايران و همكاري در برگزاري دومين همايش بين المللي و داخلي علم و دين با مركز تحقيقات علوم پزشكي كشور.
6- ادامه گردهمايي هاي ماهانه و نشست سالانه با مراكز فعال.
7- انتشار كتاب و مقاله ها، ترجمه كتابها يا مقاله‏هاي مرجع،حمايت از مولفين داخلي براي تاليف كتابهاي مرجع و برگردان مقاله‏هاي فارسي زبان به انگليسي و عربي.
8- تدوين درس مذهب و بهداشت روان براي دانشجويان مقاطع مختلف روان شناسي.
9- تشويق و حمايت از پايان نامه‏ها و پژوهش‏هاي مرتبط.
10- تلاش براي اهراز هويت رسمي و ساختار سازماني.
راز ماندگاري
همواره آغازگري و پيش‏گامي امتياز مهمي محسوب مي‏شود زيرا خاستگاه حركتهاي بعدي مي‏گردد. پس از آغاز به كار دفتر مراكز ديگري در كشور سربرآوردند كه به نوعي در راستاي اهداف دفتر حركت مي كردند. اما استمرار هر كاري نياز به جاذبه هايي دارد كه در آن نهفته است و امكانات لازم سازماني- مالي به نوعي تحقق اهداف را بيمه مي‏كند.
تاكنون فعاليتهاي انجام پذيرفته از سوي دفتر تنها با حمايت انستيتو روانپزشكي تهران و فعاليتهاي داوطلبانه اساتيد، پژوهشگران و دانشجويان علاقمند دانشگاهي و حوزوي بوده است. در اين ميان نقش اشخاص داوطلب كه در كنار افراد شاغل در دفتر كه همواره مامور به خدمت و قرضي از ساير واحدها بوده اند برجسته است كه راز ماندگاري دفتر در گره خوردن اشتياق‏هاي دروني افراد با اهداف آن است. اشخاصي چون: عليرضا مرتضايي، شهلا زعفري نوبري، پرتو فرجام پور، سيروس مبيني، فريبا زرگرشيرازي، مجتبي احسان منش، فاطمه محسن خواه، شمس اله ابراهيمي، نجمه وفايي، علي اصغر اصغرنژادفريد، محمدعلي كرباسي، عفت حق بيان، عباسعلي دشتيان، اسحاق رحيميان، علي حافظ اميني، رمضان علي ابول سمناني، بالابيك نورمحمدي، عيسي كريمي كيسمي، احمدنوراهان، فربد فدايي، محمدرضا متعبد، غلامحسين عباسي، گيتي رجبي، پوراندخت صفوي و زهرا خلفي، دكتر محمدكاظم عاطف وحيد، دكتر علي اكبر بيان زاده، دكتر محمود گلزاري، دكتر شكوه نوابي نژاد، دكتر باقر غباري، دكتر شيوا خليلي، دكتر فريدون مهرآسا، دكتر احمد صافي، دكتر حامي رضوي، دكتر لادن فتي، دكتر ايوب مالك، آقاي كوكبه، حجت الاسلام و المسلمين سيدكال الدين عمادي، آيت ا.. احمدي فقيه يزدي، حجت الاسلام بيگدلي، حجت الاسلام پسنديده، حجت الاسلام بهرامي و حجت الاسلام اعلم المهدي و ...
افزون بر انستيتو روانپزشكي تهران، نهاد رهبري، دارالحديث، كميته علم و دين، گروه روانپزشكي و روان شناسي باليني انستيتو، انجمن علمي روان شناسي باليني ايران، اداره كل تهيه و تأليف متون معاونت پژوهش و آموزشي سازمان تبليغات اسلامي و ... نيز در رديف مراكزي هستند كه تاكنون با دفتر مطالعات اسلامي همكاري كرده‏اند.